موسسه مطالعات و تدوین تاریخ اردبیل

این مقاله در مجله بررسیهای تاریخی به چاپ رسیده است و یادی باشد از مرحوم دیباج که خدمات ارزنده ای در فرهنگ اردبیل داشته است .

بناهای تاریخی باقیمانده در اردبیل از دوره صفوی

 بقلم  مرحوم اسمعیل دیباج

1L1-موقع و وضع تایخی شهر اردبیل-شهر اردبیل بین کوه های شرقی آذربایجان(کوه- های طوالش)و کوه سبلان در وسط جلگهء کنار رودخانه بالقلو چای واقع شده.این شهر قدیمی که در حدود یکهزار و یکصد متر از سطح دریای آزاد بلندتر بوده در 38 درجه و 15 دقیقه عرض شمالی و 48 درجه و 19 دقیقه طول شرقی از نصف النهار مبدأ (گرینویچ)قرار گرفته است.

 بنابر وایت تاریخ نویسان قدیم ایران در دامنه های شرقی کوه سبلان قلعه محکمی بوده بنام(روئین دژ)که کیخسرو بمعیت گودرز آنرا فتح کرده و شهر اردبیل(آرتاویل-یا 2Lشهر مقدس)را در نزدیکی آن بنا کرده است.ولی بعضی از مورخین بنای شهر را به فیروز ساسانی نسبت میدهند که در دورهء ساسانیان(226-652 میلادی)و خلفای عباسی(132-656 ه ق-749-1258 م.)و دوره های بعد بعظمت و شوکت رسیده،چنانکه ابو عون منجم در سال 617 ه ق(1220 م)باردبیل مسافرت نموده و شرح مفصلی دربارهء آبادی و جمعیت و رواج دادوستد بازار آن نوشته است.

 این شهر تاریخی تا آغاز سده هفتم هجری(اوایل سدهء سیزده میلادی)در نهایت آبادی بوده و پس از آن در اثر زمین لرزه های مکرر و هجوم قبایل و اقوام مختلف و تاخت وتازهای زیاد بتدریج از پیشرفت و ترقی بازمانده.

 هرچند که لطمات طبیعی و تحولات تاریخی بسیار در این شهر روی داده باز در سده نهم هجری از برکت وجود شیخ صفی الدین عارف جد سلاطین صفوی اهمیت و شهرت بسزا یافته.

 2-شیه صفی الدین اسحق و اولاد او-شیخ صفی الدین اسحق(650-730 ه ق- 1152-1339 م.)پسر سید امین الدین جبرائیل که از بزرگان مشایخ قرن هشتم هجری بشمار میرفت و پس از مسافرتهای طولانی عاقبت دست ارادت بعارف مشهور شیخ زاهد گیلانی داده و دختر ویرا بعقد ازدواج درآورد و پس از فوت شیخ زاهد ریاست مریدان او را بعهده گرفته و تا سال 730 هجری در اردبیل بهدایت و ارشاد آنها مشغول بوده.بعد از شیخ صفی الدین پسرش صدر الدین موسی تا سال 894 ه ق و پس از او سلطان علی سیاه پوش و شیخ ابراهیم معروف به شیخ شاه و شیخ جنید یکی پس از دیگری ریاست مریدان صفوی را عهده دار بودند.

 نفوذ شیخ جنید و کثرت مریدان او سلطان جهانشاه قره قویونلورا بوحشت انداخته و شیخ از ترس سلطان با عده ای از پیروان به دیار بکر(ناحیه ای از قلمرو و روم شرقی قدیم-غرب ترکیه امروزی)رفته در پناه حسن بیک آق قویونلو قرار میگیرد.بعدها شیخ جنید هنگام جهاد با شروانشاه(حمرانان قسمتی از نواحی ماوارء ارس-قفقازیه قدیم که مقر حکمرانیش شهر شروان بوده)بقتل رسیده و پسرش شیخ حیدر جای او را گرفت.

در زمان سلطان یعقوب آق قویونلو(884-896 ه ق)شیخ حیدر صفوی با عده ای از پیروان خود بخونخواهی پدرش که در شروان کشته شده بود با امیر شروان جنگید ولی بمناسبت حمایت سلطان یعقوب از امیر شروان شکست خورده کشته شد و پسران او(علی-ابراهیم-اسمعیل)دستگیر و در زندان استخر فارس مدتی محبوس شدند(894 ه ق).

 بعد از فوت سلطان یعقوب و خلاصی سه برادر از زندان،علی بدست رستم میرزا آق قویونلو بقتل رسیده و با درگذشت ابراهیم مریدان شیخ حیدر پسر سوم او را که اسمعیل و کودک شش ساله بود بریاست مریدان صفوی برقرار نموده و شهر اردبیل زیارتگاه اتباع و پیروان صفوی گردید.

 اسمعیل(تولد در سال 892 ه ق)در سیزده سالگی با عده ای از مریدان خود نیروی شروانشاه را منهدم ساخته و پس از شکست دادن الوند میرزا آق قویونلو در حوالی نخجوان بسوی تبریز حرکت کرده و با غلبه بر سلطان مراد آق قویونلو و مسلط شدن بر تبریز(906 ه ق 1500 م.)در آنشهر بر تخت نشسته موفق بتأسیس حکومت ملی و احیاء نام ایران گردید.

 شاه اسمعیل صفوی در سال(930 ه ق)در سن بیست و هشت سالگی موقعی که برای جنگ دوم با سپاه سلطان سلیم عثمانی عازم بود در سراب وفات نموده و جسدش را باردبیل برده در جوار مقبره شیخ صفی الدین بخاک سپردند.

 در زمان شاه طهماسب اول پسر و جانشین شاه اسمعیل با وجود اینکه پایتخت بشهر قزوین انتقال یافت باز اردبیل اهمیت و اعتبار خود را محفوظ نگاهداشته و در دورهء سلاطین صفوی بی اندازه آباد بوده.

 پادشاهان صفوی که قریب دویست و چهل و سه سال در ایران سلطنت کرده اند، در تکمیل و تزیین بناهای بقعهء بزرگان صفوی و اهداء قالیهای نفیس و ظروف چینی عالی و کتابه و زریهای قیمتی کوشش بسیار کرده اند.1

 (1)-قالی معروف کاشان که در زمان شاه طهماسب بسال 936 هجری برای تالار یا قندیلخانه بقعهء شیخ صفی الدین بافته شده از نفیس ترین قالیهای جهان بود که متأسفانه پس از دوره صفویه این قالی را ببهای ناچیز فروخته اند.بعدها این قالی بقیمت فوق العاده

3-باقیماندهء اشیاء و کتابهای بقعهء اردبیل-باقیماندهء اشیاء و کتابها که از دستبرد مصون مانده بود بوسیله مرحوم خادم باشی و پسر ایشان آقای مهدی هدی که خانوادهء ایشان مدتها سرپرستی بقعه را داشتند بادارهء فرهنگ اردبیل تحویل گردیده است.

 از اشیاء و کتب باقیمانده در خزانه بقعه اردبیل اقلام زیر:

 1-ظروف چینی در حدود سیصد پارچه سالم و پانصد پارچه شکسته یا مودار.

 2-پرده ها و روپوشهای مخمل ورزی.

 3-دوازده تخته قالیچه از صنایع عصر صفویه که بعضی از آنها در اثر رطوبت و عدم مواظبت پوسیده و خراب شده.

 4-چند مجلد قرآن که بعضی از آنها روی پوست آهو با خط کوفی نوشته شده.

 5-چند جلد کتاب مورد توجه و قابل اهمیت(دو جلد شاهنامهء فردوسی- دو جلد خمسهء نظامی-یکجلد شاهنامه هاتفی-شش مجلد از هفت جلد دورهء کامل ترجمه فارسی تفسیر طبری که تاریخ تألیف آن سیصد و چهل و پنج هجری و اولین تفسیر فارسی میباشد)

 قگزافی برای موزهء ویکتوریا و آلبرت-لندن-خریداری شده و امروزه هم جزو گرانبهاترین ذخائر و اشیاء قدیمی موزهء مزبور در معرض نمایش گذاشته میشود.

 ظروف چینی و کتب و قرآنهای خطی با جلدهای سوختهء طلاکوب و سرلوحه های قلمی گرانبها و سجاده ها و گلیمها و ورزیها و روپوشها که از طرف سلاطین صفوی وقف بقعهء جدشان شده و از هر حیث غیر قابل توصیف بوده اند بتدریج از بین رفته و قمستی از طلاآلات و نقره و جواهرات در اواخر سلطنت شاه طهماسب ثانی و یا در دورهء نادرشاه افشار صرف قشون کشی و خرجهای دیگر شده.

 کتابخانهء بقعه در زمان صفویه بسیار قابل توجه و دارای صدها جلد کتب خطی بزبانهای فارسی و عربی ارزنده بود ولی بعد از انقراض خاندان صفوی و بروز انقلاب بتدریج از بین رفته و در ایام سلطنت فتحعلیشاه قاجار قسمت عمده ای از کتابهای باقیمانده بنا بتقاضای مستشرق روسی پرفسور سنکوکسی و اصرار گریبایدوف از رجال سیاسی و ادبی آنزمان توسط فرمانده قشون روسیهء تزاری پس از تصرف اردبیل به تفلیس فرستاده شده و از آنجا هم بموزه های مسکو و لنین گراد منتقل گردیده.

6-مقداری اشیاء متفرقه قدیمی مانند:شمعدان و پیه سوز-طشت و پنجه های بزرگ علم که اغلب محکوک و منبت با آب طلا و نقره میباشد.

 پس از بازدید در سال 1314 خورشیدی با حضور نمایندگان ادارهء کل

باستانشناسی و فرهنگ آذربایجان و فرمانداری و دارائی اردبیل صورت برداری و بموزهء ایران باستان(تهران)انتقال یافته و قسمتی از آنها بمعرض نمایش گذاشته شده است.

مقبرهء شیخ جبرائیل

 4-مقبرهء شیخ جبرائیل-شیخ امین الدین جبرائیل پدر شیخ صفی الدین جد سلاطین صفوی در دهکده کلخوران بالا1از بخش مرکزی شهرستان اردبیل-تقریبا در سه کیلومتری شمال شهر اردبیل-واقع شده و بنای آن به نیمهء اول سده دهم هجری متعلق مبیاشد.

 این بنادر وسط محوطه ای وسیع مشهور بباغ شیخ بشکل چهارپهلو با آجر ساخته شده و دارای ایوان(طرف شمال)و رواق و بنای داخلی با دو حجرهء کوچک در دو گوشهء جنوبی بنای داخلی میباشد.

 عرض این بنا(شرقی و غربی)20/13 متر و طول آن 29 متر است و در قسمت شمالی بقدر شش متر برآمدگی یا خروجی دارد که ایوان جلو بنا محسوب شده و در ورود برواق در وسط آن قرار گرفته است.

 بنای داخلی مقبره تقریبا بشکل هشت ضلعی است که با گنبد دوپوش پوشیده شده و در هر گوشه قسمت جنوبی آن حجره ای بشکل کثیر الاضلاع هشت پهلو بنا شده است.

 صندوق چوبی ساده ای در وسط بقعه قرار گرفته و پوشش داخلی گنبد دارای مقرنسهای گچی است که از شاهکارهای صنعت دورهء صفوی میباشد، (1)-کلخوران- Kalxuran

-در بخش مرکزی شهرستان اردبیل سه آبادی بنام کلخوران معروف است:

 الف-کلخوران بالا(مرکز دهستان کلخوران)که مدفن شیخ جبرائیل در این روستا واقع است.

 ب-کلخوران هیر- Hir

-روستائی است در 21 کیلومتری جنوب خاوری اردبیل (مرکز دهستان هیر)

 ج-کلخوران ویند- Viand

مرکز دهستان ایردموسی- Ird-Musi

-واقع در 18 کیلومتری باختر اردبیل.

ولی متأسفانه عمدهء آن بمناسبت خراب شدن پوشش خارجی فروریخته. گنبد خارجی که فروریخته بود در سالهای اخیر مجددا با آجر ساخته شده و امید است ضمن تعمیرات ضروری بنای بقعه شیخ صفی الدین که اخیرا مورد توجه قرار گرفته است نسبت بمرمت و کاشیکاری بدنهء خارج آن اقدام شود.

 درب منبت کاری و مدخل بین رواق و بقعه از نظر صنعت و تاریخ دارای اهمیت زیاد است و از باقیماندهء اشعاریکه بخط نستعلیق روی این در کنده شده«تاریخ سال ساختنش چون خرد بخواست-گویا بهشت روی زمین است این مقام»1030-(1300)تاریخ ساخت آن معلوم میشود.

 ضمنا از مختصر نوشته ایکه«عمل کمترین بندگان شاه طاهر بن سلطان محمد نقاس 1031»پهلوی یکی از مقرنسها و گچ بریهای گوشه شمال غربی طاقهای زیر گنبد باقیمانده چنین معلوم میشود که این بنادر زمان شاه عباس اول(996-1038 ه ق)تعمیر و مرمت گردیده است.

 5-قبرهای دیگر واقع در محوطهء اطراف بقعهء شیخ جبرائیل- علاوه بر بنای بقعهء سید جبرائیل قبور دیگری بشرح زیر در محوطه باغ شیخ دیده میشود:

 1-قبر سید عوض الخواس بن سید فیروز شاه زرین کلاه در سمت شمال شرقی بقعه.

 2-مقبره کوچک سید اعرابی(احمد الاعرابی پسر سید ابو محمد قاسم- جد هیجدهم شیخ صفی الدین اسحق)در طرف شمال غربی.

 3-مقبره کوچکی منسوب به سید حمزه جد دودمان صفوی پسر امام موسی الکاظم(ع)-در سمت جنوب(مطابق نوشته کتاب صفوة الصفا و سلسلة النسب صفویه)

وضع بناهای بقعهء شیخ صفی الدین-اردبیل

 6-بناهای متعلق به بقعه شیخ صفی الدین-بناهائیکه بنام بقعه شیخ صفی الدین نامیده میشود متعلق به نیمه اول سده هفتم هجری میباشد.

بنای اصلی این بقعه در ابتدا محل خانقاه و مسکن شیخ صفی الدین و مرکز متصوفه و مریدان او بود پس از مرگ شیخ در زما سید صدر الدین موسی فرزند او ساخته شده و قسمتی از کاشیکاریهای و تزئینات آن در زمان او بعمل آمده و بعدها بناهای دیگری بر آن افزوده گشته است.

 باقیمانده این بناها که در میدان عالی قاپو از محله دروازه واقع شده عبارتند از:

 1-سردر بیرون بقعه که به عالی قاپو معروف بوده.2-حیاط بزرگ. 3-صحن بقعه و مسجد جنت سرا.4-محوطه شهیدگاه.5-قسمت های اصلی بقعه(رواق-مقبره شیخ صفی-مقبره شاه اسمعیل صفوی-حرمخانه- چینی خانه)

 قسمت های مختلف بنای بقعه اردبیل برخلاف بسیاری از ساختمانهای مقابر قدیمی بمناسبت عدم رعایت قرینه سازی اسلوب و طرز معماری بخصوص دارد.

 موقعیت سردر بنای اصلی بقعه و نمای خارجی رواق و گنبد مقبره شیخ- صفی الدین جلوه خاصی بر ساختمان این بناها داده و علاوه بر این منظره خارجی این ساختمان و طرز اتصال سه گنبد(قبر شیخ و شاه اسمعیل نو گنبد چینی خانه) و کاشیکاری پرآب ورنک و کتیبه های معرق که از جمله هنر معماری اوایل دوره صفویه است منظهر بدیعی باین بنای تاریخی بخشیده.

 بطور اجمال بناهی مختلف بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی علاوه بر دارا بودن جذبه روحانیت و طرز معماری مخصوص از نظر حاوی بودن نمونه هائی از صنایع مختلفه حائز اهمیت زیاد بوده و مزیتی بر سایر ابنیه تاریخی دارد. زیرا در قسمت های داخلی و خارجی این بناها علاوه بر کاشیکاری و خطوط معرق بی مانند نمونه هائی از نقاشیها و گچبری و نقره کاری و حجاری های بی نظیر مشاهده میشود که هریک بنوبه خود از کارهای استادان ماهر میباشد.

 7-سردر بیرون بقعه-سردر بیرون بقعه در ضلع شمال غربی میدان جلو در ورودی حیاط بزرگ بقعه(میدان عالی قاپو)قرار گرفته بود که قسمت های بالای آن بکلی ریخته و باقیمانده پایه ها که دارای کاشیهای معرف و خانچه ها

و طاقچه ها بود در سال 1321 خورشیدی بمناسبت شکستگی و خطر ریختن و از بین رفتن کاشیها و باقیمانده کتیبه معرق بالای سردر طبق دستور اداره کل باستانشناسی با نظارت و مراقبت نگارنده پس از گروه برداری با دقت کامل از کتیبه و خانچه ها برداشته شده و نگاهداری میشود تا رد آتیه در محل مناسبی نصب گردد.با مطالعه نوشته های باقیمانده کتیبه چنین معلوم میشود که بنای این سردر در دوره سلطنت شاه عباس ثانی(1052-1077 ه ق)با نظارت نظر علی خان متولی ساخته شده و کتیبه هم بخط رقاع از اسمعیل نقاش اردبیلی بسال 1057 ه.است.

 8-حیاط بزرگ بقعه-حیاط بزرگ بقعه بشکل مستطیل است بپهنای 50/26 متر و درازای 92 متر و فعلا سردری مشرف بمیدان عالی قاپو دارد که در تعمیرات چند سال قبل در قسمت بالای آن اطاقهائی ساخته اند که امروزه محل اداره اوقاف شهرستان اردبیل است.

 وضع این حیاط در نتیجه تعمیرات و تبدیلاتی که بعد از دوره صفوی بعمل آمده بکلی تغییر یافته و وضع قدیمی آن معلوم نیست.دیوارهای فعلی با آجر و ازاره سنگی در اوایل دوره قاجاریه بدستور و هزینه صدر الممالک(جد خانواده صدریهای اردبیل)مقیم اصفها معروف به نصرت علیشاه ساخته شده و در سالهای 1312-و 1313 خورشیدی ضلع جنوبی را بمناسبت شکستن و نشست تماما برداشته و از محل اعتبارات اوقاف مجددا ساخته اند.

 در ضلع شرقی این حیاط سردر دیگری است که بواسطه راهروی بدون سقف بطول 30/14 متر و عرض 70/5 متر بصحن اصلی متصل میشود.از وسط دیوار شمالی این راهرو و دری بمحوطه شهیدگاه و از طاق وسطی دیوار جنوبی آن مدخل دیگری بمحوطه معروف به چله خانه باز میشود.این قسمت مخروبه در قدیم حجرات کوچک دو طبقه برای نشیمن و عبادت چهل روزه عرفا داشته که بعدها بواسطه متروک ماندن این مراسم زائرین بقعه درحیاط آن گوسفند قربانی میکردند و مشهور بقربانگاه شده.

 9-صحن بقعه-صحن بقعه محوطه مستطیلی است بدرازای 40/30 متر و پهنای 10/16 متر مفروش با تخته سنگهای صاف و دیوارها و طاقهای اطراف

آن با کاشیها و پشت بغلهای معرق پوشیده بوده که قسمتهای ریخته و از بین رفته از سال 1326 باینطرف توسط استادهای کاشیکار اصفهانی بتدریج از روی نمونه های باقیمانده مرمت و تکمیل شده.

 در وسط دیوار شمال غربی سردر صحن بقعه قرار گرفته که کاشیکاریهای باقیمانده و خانچه ها و کاشیکاریهای معرق و کتیبه نمای جرزهای دو طرف آن منسوب به شاه عباس در تعمیرات چند سال قبل با دقت پیاده شده و پس از تکمیل مجددا نصب گردیده.

 در طرف جنوب غربی صحن بقعه یک اطاق و یک راهرو(طول 10 متر و عرض 60/6 متر)با سقف ضربی آجری این بنادری هم بمحوطهء چله خانه باز می شود.

 نمای دیوارهای و پایه های این بنا(طاق متولی)سابقا از کاشیهای معرق پوشیده بوده که نمونه های باقیمانده حاکی از رنگ آمیزی و جفتکاری کاشیکاری قدیم بود و کاشیکاری این قسمت نیز مطابق نمونه های قدیمی در تعمیرات اخیر مرمت و تکمیل شده.

 رد سمت شمال غربی صحن بقعه مسجد جنت سرا بشکل هشت ضلعی منتظمی بقطر 5/20 متر قرار گرفته که سابقا گنبدی داشته ولی در اثر حوادث خراب و ریخته و بعدا سقف آنرا با تیر و چوب روی شانزده ستون چوبی با پوشش معمولی محلی پوشانده اند.

 در جلو یعنی ضلع مقابل به صحن قسمتی ایوان مانند بشکل چهارضلعی با سقف ضربی آجری بجای چهارطاقی قدیمی که در اثر شکستن در دورهء قاجاریه برداشته شده بود مجددا بنا گردیده و از طرف نما و ضلع داخلی پنجره بزرگی نصب نموده اند.کاشیکاری جرزها و پشت بغلهای این قسمت که پس از مدتی ریخته و باقیمانده کاشیها هم که در سال 1314 شمسی با بی مبالاتی برچیده شده بود،در سالهای اخیر مرمت و کاشیکاری آنهم با شکل و اسلوب قدیم انجام یافته است.

 رد طرف شرقی صحن سردر و نمای رواق بقعه و دیوار محوطه معروف به حیاط حرمخانه یا حیاط مقابر قرار گرفته است.

دیوارنمای رواق مانند سایر قسمتها با سنگ و آجر بنا شده و دارای ازارهء سنگی است بارتفاع 87 سانتیمتر که بقطر 57 سانتیمتر از دیواربنا جلوتر بوده و مانند سکوئی است فرش شده با تخته سنگهای عریض و صاف.پایه های متصل بپایه سردر رواق و قسمت جنوبی که مشرف بحیاط مقابر سات باندازهء عرض سکوی پیش پنجره ها جلوتر ساخته شده و در مقابل پایه جنوبی در تعمیرات سال 1314 خورشیدی پایهء مایل آجری با پی بندی محکم و کلافهای آهنی جهت جلوگیری از زیاد شده شکستگی و شکاف سقف رواق بقعه ساخته شده که به بلندی نمای بنا بوده و باندازهء 80 سانتیمتر در قاعده از ازارهء بنیان جلوتر است.متأسفانه در این تعمیرات و ترمیم گچکاری سقف رواق نقش قدیمی را که شبیه نقش قالی بزرگ موجود در تالار بود خراب کرده و بوضع ناقص و بدی گچ بری و رنگ آمیزی کرده اند.

 نمای رواق دو مرتبه است که هریک پنج پنجره داد.پنجره های مرتبه زیرین بعرض 93 سانتیمتر و ارتفاع 70/1 متر و کلافه ای از تخته دارد که با ورقه ای از برنج روکشی شده و در وسط دارای شبکه های آهنی است پوشیده شده با ورق برنج.در قسمت فوقانی هر پنجره دیوارهء مشبکی با کاشیهای معرق ساخته شده و در بالای هریک کتیبهء معرقی هست با خط سفید بر متن لاجوردی. پنجره های مرتبه دوم دارای کلافه چوبی و میله های آهنی است و در بالای هریک کتیبهء معرقی موجود است که در قسمت فوقانی آن کلماتی بخط کوفی زردرنگ نوشته شده است.در اطراف پنجره ها و کتیبه های هر دو مرتبهء بنا قابی بعرض 30 سانتیمتر از کاشی معرق نصب و در قسمت بالای نما کتیبهء اصلی و بالای آن قطاربندی و شرفه ای معرق ساخته شده که جلوهء مخصوصی باین بنای تاریخی داده است.

 10-حیاط مقابر یا حیاط حرمخانه-در سمت جنوبی بقعهء شیخ صفی الدین و مقبره شاه اسمعیل محوطه ای است تقریبا بطول 15 و عرض 11 متر موسوم به حیاط مقابر که بوسیله دیواری از صحن بقعه جدا میشود در حیاط مقابر متصل

بدیوار سحن بقعه مقبره کوچکی است منسوب بمادر شاه اسمعیل صفوی (حلیمه خاتون معروف به تاج خاتون یا عالمشاه بیگم نوهء اوزون حسن آق قویونلو دختر حسن پادشاه).در داخل این مقبره که قسمت داخلی آن در حدود دو متر طول و با گنبد کوچکی پوشیده شد یک سنگ مرمری هست

بطول دو متر و عرض 45 سانتیمتر و بلندی 35 سانتیمتر که در اطراف آن سورهء 91 از قرآن مجید(و الشمس و ضحیها)با خط رقاع ممتاز حک شده و تاریخ نوشته روی یکی از اضلاع سنگ مزبور مقابل بدر کوچک مقبره(در دیوار صن بقعه)نوشته شده:سنهء سبع و ستین و سبعمائه(767).در سمت شمال حیاط مقابر بنای گنبد حرمخانه و گنبد شیخ صفی الدین واقع شده و گنبد شیخ معروف به گنبد اللّه اللّه از صحن بقعه بخوبی نمایان است.

 در قسمت شرقی گنبد شیخ بنای گنبد حرمخانه و در وسط این دو بنا گنبد مقبره شاه اسمعیل قرار گرفته و با دقت در وضع گنبدهای مزبور چنین بنظر میرسد که بنای مقبره شاه اسمعیل را بعدا احداث و با وجود تنگی محل بگوشه شمال غربی بنای حرمخانه متصل نموده اند.

 11-گنبد شیخ صفی الدین-بنای مقبرهء شیخ صفی الدین برجی است استوانه شکل و گنبدی بر فراز آن دیده میشود که با نره کاشیهای فیروزه رنگ و آجر پوشیده شده و دارای قبهء برنجی است.

 این بنا که محیطش 22 متر است بر روی ازارهء سنگی هشت پهلو بارتفاع 40/1 متر قرار گرفته و بلندی کلیه آن از کف زمین تا جگهء گنبد در حدود 5/17 متر میباشد.

 در قسمت بالای زیر پا طاق گنبد کتیبهء معرقی بعرض 95 سانتیمتر با دو حاشیه معرق بعرض 30 سانتیمتر حاوی قسمتی از آیات 19و 102 و 103 قرآن مجید دورتادور برج نصب شده.1

 (1)-نظر بر اینکه از نوشتن متن کتیبه های موجود در قسمتهای مختلف بنای بقعه شیخ صفی مربوط به:سردر شاه عباسی(در وسط دیوار شمال غربی صحن بقعه)-سردر رواق(در طرف شرقی صحن)-نمای رواق-سنگ قبر تاج خاتون-حاشیهء معرق گنبد شیخ صفی-اطراف پنجرهء جنوبی-دیوارهای داخلی رواق-مقبره شیخ صفی و قسمتهای دیگر برای طولانی نبودن مطلب در این مقاله خودداری شده،خواهشمند است در صورت احتیاج بکتاب راهنمای آثار تاریخی آذربایجان(چاپ تبریز-بسال 1343)و یا کتاب آثار باستانی و ابنیهء تاریخی آذربایجان از انتشارات شورای مرکزی جشنهای شاهنشاهی ایران(چاپ تهران بسال 1346) از نگارنده مراجعه فرمایند.

 سطح خارجی بدنهء بنا با کلمات(اللّه-اللّه)که با نره کاشی های فیروزه رنگ بین آجرهای نرهء خفته و راسته قرار گرفته پوشیده شده و بدینجهت این گنید مشهور به گنبد اللّه اللّه شده است.

 سردر پنجرهء جنوبی مقبرهء شیخ صفی دارای قطارکاری و حاشیه های

مرکب از کاشیهای الوان و تزیینات تخمیری میباشد و کتیبه ای بخط رقاع دارد.

 12-محوطه شهیدگاه-شاه اسمعیل صفوی در سال 905 هجری برای گرفتن انتقام پدرش(سلطان حیدر)و جدش(سلطان جنید)که در جنگ با والی شروان بقتل رسیده بودند با عده ای از مریدان و پیروان خود بسوی شروان حرکت کرده و پس از مصاف دادن و غالب آمدن بر فرخ یسار والی مزبور فرمان داد جنازهء پدرش و عده ای از سرکردگان صفوی را از آن ولایت باردبیل حمل کنند.

 با انجام یافتن امر شاهانه جنازهء سلطان حیدر را روبروی مرقد شیخ صفی الدین گنبد(اللّه اللّه)و بقه سرکردگان را در محوطهء خارج پشت بقعهء دفن کرده و این محوطه را شهیدگاه نامیدند.

 در دوره های بعد از صفویه محوطه شهیدگاه مبدل بقبرستان عمومی شده و رفته رفته با رویهم قرار گرفتن جند مرتبه قبر کف محوطه در حدود دو متر بالا آمده.بعدها در اثر عدم توجه مأمورین و متصدیان وقت در اطراف محوطه شهیدگاه مخصوصا در طرف جنوب و جنوب شرقی خانه هائی بوسیلهء اشخاص متفرقه ساخته و با متروک ماندن قبرستان مزبور در سال 1328 شمسی در قسمت شمالی آن که دارای قبر نبوده با همت اهالی و موافقت قبلی اداره کلی باستانشناسی تحت نظر و مراقبت نگارنده که در آنموقع افتخار سرپرستی و خدمتگزاری فرهنگ اردبیل را داشتم ساختمان جدید و محکمی جهت دبستان شش کلاسه احداث و برای احیاء نام رادمردان سلحشور و میهن پرست دورهء صفوی نام این آموزشگاه صفویه گذارده شده است.

 13-بناهای اصلی بقعه-بناهای اصلی بقعه عبارتند از:

 سردر-رواق یا قندیلخانه-بقعهء شیخ صفی-مقبره شاه اسمعیل- حرمخانه و چینی خانه که در سمت شرقی صحن بقعه واقع و در ورود به کلیهء این بناها در انتهای شمالی دیوار شرقی صحن متصل بگوشه شرقی

دیوارنمای مسجد جنب سرا بوده و دارای سردر عالی مزین به کاشیها و کتیبه های معرق میباشد.

 رواق یا قندیلخانه تالاری است بطول 5/11 متر و عرض 6 متر که سقف آن طاق آجری و در دو طرف چهار طاق دو مرتبه ساخته شده است.

 این بنا از نظر طرز ساختمان و تزئین و گچبری و نقاشی جالب تر از سایر قسمتها است مخصوصا طاق سقف و دیوارهای مرتبهء بالائی بسیار بی نظیر و جذبهء مخصوصی باین بنای تاریخی بخشیده است.در انتهای قندیلخانه شاه نشین واقع است که در راهرو و رواق حرمخانه و در مقبره شاه اسمعیل در سمت شرقی آن قرار گرفته.

 در وسط مقبره صندوق منبت کاری شیخ صفی الدین و پشت آن صندوق قبر فرزندش سید صدر الدین موسی و پشت سر او قبر شیخ ابراهیم معروف بشیخ شاه فرزند سلطان خواجه علی سیاه پوش و روبروی صندوق شیخ صفی در مقابل پنجرهء مشرف بحیاط مقابر صندوق قبر سلطان حیدر پدر شاه اسمعیل قرار گرفته است.

 در قسمت جنوبی طرف شرقی شاه نشین مقبره شاه اسمعیل که بنای کوچک چهارضلعی پوشیده شده با گنبد روپوش است واقع شده است.

 زیرا این گنبد که سطح داخلی آن با نقاشیهای طلائی مزین شده صندوق قبر شاه اسمعیل صفوی قرار گرفته که با گل و بوته های برجسته عاج و خاتم کاری بی نظیر پوشیده شده و از جمله شاهکارهای صنعتی محسوب میشود.

 در دیوار شرقی شاه نشین در دیگری است که بوسیلهء راهروی برواق حرمخانه باز میشود و از این رواق بواسطهء دری وارد محوطه زیر گنبد و حرمخانه میگردد.

 حرمخانه بشکل اطاق مربعی است بظلع پنج متر پوشیده شده با گنبد سادهء آجری و محل قبور عده ای از حرمها و بزرگان صفویه است.

14-چینی خانه-بنای چینی خانه از روی اسلوب معماری بنای مرتبه فوقانی عالی قاپوی اصفهان بطور کامل و بزرگ در عهد شاه صفی ساخته شده است.

 این بنا بواسطهء طاقها و گنبد روپوش آجری پوشیده شده و قسمت داخلی

طاقها و گنبد با گچبریها و رنگ آمیزیها و رنگ آمیزی مخصوص و طلاکاریهای ظریف بطور مجوف ساخته شده و در موقع آبادی بناهای بقعه خزانه و محل نگاهداری کتب و اشیاء و ظروف منحصر بفرد و پرارزش اهدائی سلاطین به این آرامگاه بوده.

 متأسفانه چند سال قبل در نتیجهء عدم مراقبت و نفوذ رطوبت باران و برف از گنبد خارجی به پوشش داخلی قسمت عمدهء گچبریها و کاسه کاریهای پر ارزش فروریخته و امید است ضمن تعمیرات عمومی بناهای بقعه که بنا به امر شاهنشاه آریامهر از طرف وزارت فرهنگ و هنر انجام خواهد یافت این قسمت هم با مراقبت کاشناسان متخصص در حدود امکان مرمت و تعمیر گردد.