انجمن روابط ايران و شوروي در اردبيل(وكس) پايه ريز فرقه دمكرات

فرهنگ است كه اگر هم در تمام موارد پايه تمدن ها را بنا نگذارد جهت آنها را تعيين مي كند.

روسها براي اين كه بسط نفوذ ساير افكار و عقايد به غير از افكار خودشان باشند و زمينه پيدايش فرقه دموكرات را در اردبيل و آذربايجان را به وجود بياورند تا دو سال پيش از سال 1325 زمينه و افكار مردم بخصوص دولت را فراهم نمود و يكي از ابزار مورد استفاده انجمن روابط فرهنگي ايران و شوروي معروف به وكس بود كه اين انجمن براي توسعه روابط فرهنگي بين دولت ها تشكيل مي شد و بيشتر شعبه اين انجمن علاوه بر پايتخت در شهرهاي چون اردبيل، آستارا، زنجان، تبريز و اروميه تشكيل شده بود كه بعد از فرقه دموكرات مي بينم بيشتر اعضاي دمكرات كه در راس هر شهر وجود دارد عضو اين انجمن فرهنگي بوده اند و در هيچ كدام از منابع دوره فرقه دموكرات از نقش و عملكرد خود انجمن و اعضاي انجمن در پيدايش فرقه در ساير شهرها هيچ بحثي به ميان نمي آيد كه باعث تعجب مي باشد و تاثيرات مستقيم انجمن علاومه براي اعضاي انجمن تاثيرمستقيم انجمن وكس در تهيه و تنظيم كتب مدارس فرقه دمكرات در آذربايجان بود.

انجمن روابط فرهنگي ايران و شوروي كه در سال 1323 شعبه آن در اردبيل تشكيل مي شود. اولين جلسه براي تاسيس كميسيون انجمن روابط فرهنگي ايران و شوروي (وكس) شعبه اردبيل در تاريخ 29/6/1323 با حضور يكصد نفر از روسا و كاركنان ادارات با حضور استاندار سوم و فرماندار اردبيل تشكيل مي شود و در آن جلسه چهارده نفر به سمت هيات مديره تعيين و انتخاب مي شوند كه بدين قرار است:

1-فرماندار- حشمت صنيعي 2- ريس فرهنگ – ديباج 3- دكتر شمس4- دكتر رئيسي5- دكتر علوي 6- شهردار حبيبي 7- شفيع صدر8- مجتهدزاده 9- جودت 10- يوسف خامه يار 11- خليل طاهري 12- مدير اوقاف صفوي 13- وزيري مدير دبستان سنايي 14- قريشي زاده مدير دبستان سعدي

در تاريخ 6/7/1323 دو اتاق از عمارت فرمانداري و شهرداري اردبيل براي تجمع اعضاي انجمن روابط فرهنگي دوليتن ايران و شوروي تخصيص داده مي شود و در تاريخ 5/7/1323 اولين جلسه رسمي براي تعيين روسا و كارمندان پنج كميسيون روابط فرهنگي در فرمانداري اردبيل تشكيل مي شود.

در اين جلسه:

آقاي حشمت فرماندار(رئيس)- اسماعيل ديباج رئيس فرهنگ(نايب رئيس)- جعفرقلي حبيبي شهردار(منشي) – سيد جمال الدين صفوي متصدي اوقاف (تحويلدار)

تعيين شدند و در اجراي اساسنامه مربوط به پنج كميسيون (الف) ادبيات و نشريات ب) بهداشت و پزشكي ج) هنرهاي زيبا و باستانشناسي د) ورزش و جهانگردي ه) موسيقي و تئاتري سينما

در تاريخ 16/7/23 اعضاي كميسيون ها ذكر شده دعوت شده و با راي مخفي روساي كميسيونها انتخاب شدند:

1- هيات مديره كميسيون هنرهاي زيبا و باستان شناسي: آقاي شفيع صدر با اكثريت راي از ده راي به سمت رياست.- آقاي جمال صفوي با 7 راي نايب رئيس – آقاي رضا ملكي با 6 راي تحويلدار- آقاي يعقوف قدسي با 6 راي منشي

2- هيات مدير كميسيون هيات ورزش و جهانگردي:

آقاي نگران با اكثريت 9 راي از 12 راي رئيس

3- هيات مديره كميسيون نمايش و سينما و موسيقي:

اقاي سرهنگ دوم خاكپور رئيس شهرباني با اكثريت 8 راي رئيس

آقاي محمود مجيدزاده وكيل دادگستري با 4 راي نايب رئيس

آقاي محمد نقي امام زاده معاون رئيس دفتر فرماندار با 4 راي تحويلدار

آقاي محمد ارفعي بازرس فرهنگ با 6 راي منشي

4- كميسيون بهداشت و پزشكي:

دكتر شمس رئيس- دكتر جعفر رئيس نايب رئيس- آقاي جعفر صادقي تحويلدار- آقاي نصرت حبيب الهي منشي

5- هيات مديره كميسيون ادبيات و نشريات : آقاي اسماعيل ديباج رئيس فرهنگ رئيس- آقاي يوسف خامه يار مدير  نايب رئيس- آقاي خليل طاهري دبير دبيرستان تحويلدار- آقاي محمد ارفعي بازرس فرهنگ منشي

بعد از تعيين هيات مديره در ايام هفته مرتباً روزهاي كميسيون ادبيات و نشريات و روزهاي دوشنبه كميسيون بهداشت و پزشكي روزهاي سه شنبه كميسيون نمايش و سينما و موسيقي و روزهاي چهارشنبه كميسيون باستان شناسي و هنرهاي زيبا و روز پنچ شنبه كميسيون ورزش ساعات چهار بعد از ظهر در محل انجمن تشكيل يافته و در طرح و تنظيم برنامه كار و اجراي مواد اساسنامه فعاليت نمايند.

باتسلط كامل انجمن فرهنگي شوروي بر كاركرد فرهنگي تمام شهرهاي آذربايجان بخصوص اردبيل، تبريز، اروميه زنجان مي بينيم فرقه دمكرات كه در راس آن سيد جعفر پيشه وري با شعار فرهنگي پا به عرصه سياست مي گذارد و مي بينيم يكي از خواسته هاي اصلي فرقه دمكرات مدرسه به زبان تركي و زبان دولتي يعني فارسي توام با زمان محلي تدريس شود و تشكيل دارالفنون ملي در آذربايجان يكي از هدف هاي اساسي فرقه دمكرات بود و عقيده داشتند ملت ما هميشه براي حفظ ويژگي هاي ملي خود تلاش و مبارزه كرده است و بايد به زبان مادري خود مالك شوند و روشن است كه جواني با زبان مادر با تربيت شود بر وطن و خلقش وفادار مي ماند و بعد از روي كار آمد فرقه دمكرات مي بينيم كه تغييرات اساسي كه در فرهنگ و ادارات اردبيل به وجود مي آيد توسط اعضايي كه قبلا در انجمن فرهنگي ايران شوروي عضو بودند به وجود مي آيد كه از عملكرد آنها مي توان تغيير نام مدرسه هاي اردبيل را نام برد كه عبارتند:

اردبيل مدرسه الرنين سياهه سي                    مدرسه نين        تصويب

اردبيل                                                               سابقكي آدي     الوتان آد

اردبيل                                                               صفوي               صفوي

 اردبيل                                      پوراندخت                                 قدسيه

 اردبيل                                      سنايي                                        سنايي

 اردبيل                                      سعدي                                       12 شهريور

 اردبيل                                      انوري                                        شاه اسماعيل

 اردبيل                                      حكمت                                     21 آذر

اردبيل                                       امير معزي                                  خياباني

 اردبيل                                      امير نظام                        ستارخان

اردبيل-سرقين                            جامي                برهان

 اردبيل- شام اسبي                                  انوشيروان                       اراني

 اردبيل- بيله سوار                                   پهلوي               سردار ملي

اردبيل- نمين                              پرورش              21 آذر

«متن بازجويي ملاحبيب الله اردبيلي»

 ملاحبيب الله اردبيلي یکی از مبارزان اردبیل در دوره رضا خان بوده و از اشخاص گمنامی است که از لابلای اسناد بیرون کشیده ایم و توانستیم در ویژه نامه شماره دوم موسسه ۶۰ رابه ملا حبیب الله اردبیلی اختصاص دهیم که فقط متن بازجوئی وی که از روی اسناد باز نویسی شده می آوریم .

 تاريخ 14 جدي ۱۳۰۲

 صورت استنطاق حضوري با بودن در جمعي از نمايندگان و جناب آقاي مير منصور آقا از ملاحبيب الله:

 

س: اسم شما چيست. اسم پدرشما چيست؟ اهل كجا هستيد؟ در كجا ساكن مي باشيد و چند مدت است به اجارود آمده ايد؟ شغل شما چيست؟

ج) اسم بنده ملا حبيب الله . اسم پدر بنده كربلايي علي اكبر اهل اردبيل ساكن پرمهر تقريباً چهار سال به اجارود آمده ام، شغل بنده ملايي. اثر مهر

س: روز پنجشنبه بيست و پنجم ماه جمادي الاول در قريه پرمهر در چمن با جمعي از رعايا نشسته بوديد. چه مذاكره مي كرديد با رعايا؟

ج) بنده با رعايا چنين مذاكره مي كردم كه اطفال خود را به درس خواندن بگذاريد و تكاليف شرعي خودتان[را]بياموزيد و براي ترقي مملكت وملت مذاكره مي كردم.

 

اثر مهر

 س: آيا آقاميرزا احمد را ملاقات نموديد يا خير؟ و آمده بود آنجا يا خير؟ و با شما چه مذاكره مي كرد؟ بيان نماييد راجع به انتخابات و آراي اهالي اجارود چه مي گفتيد؟ آيا راي آزاد است يا خير در تعيين وكيل؟ جواب بدهيد؟

ج) بنده آقاميرزا احمد را ملاقات نمودم، رعايا گفتند ما شما را مي خواهيم وكيل بكنيم. من گفتم كه من وكيل نمي شوم آخوندملا جبراييل و جناب آقاي آقامير منصور را وكيل نماييد كه به امورات شما رسيدگي نمايد. اثر مهر

س) چنانچه از آقا ميرزا احمد و اشخاصي كه در آنجا بودند تحقيقات شود عنواناتي كه شما مي كرديد بر خلاف اين اظهاراتي است كه مي كنيد چه جواب داريد؟

ج) اگر چنانچه رعايا و آقاميرزا احمد گفته بنده را تصديق نمودند، اظهارات بنده صدق است و اگر چنانچه رعايا كليه و آقا ميرزا احمد گفته بنده را تكذيب نمودند بايد مجازات سخت در حق بنده بشود. اثر مهر

س: آقا ميرزا احمد آدم صحيح و راستگو است؟ و آدم بد سابقه است يا خير؟ و  غرض بي جهتي هم با كسي دارد يا خير؟

ج) آقا ميرزا احمد آدم صحيح و راستگو است و با كسي هم غرض ندارد. اثر مهر

س: حسين ... همان روز، روز پنجشنبه بيست[و] پنجم ماه جمادي الاول در مجلس بود يا خير؟ و چطور آدم است؟

ج) حسين آدم خوب است، ظاهراً چيزي بنده از او مشاهده نكرده ام و همان روز هم در چمن با رعايا بود. اثر مهر

س: جناب آقاي آقامير منصور آقا شخص محترم[و] و با تدين[تديني] است يا خير؟ آدم راستگو[يي] است؟ و غرض با كسي دارد يا خير؟

ج): جناب آقاي آقامير منصور آقا شخص عالم و آدم با تديني است. اثر مهر

س: آقالاربيك و غلامرضا بيك آدم راستگو است يا خير و با شما غرض دارد يا نه؟ چنانچه عنواناتي كه شما مي فرماييد كه من فقط به ترقي ملت با مردم گفتگو مي كردم و راجع بر خلاف راي آزادانه كه رعاياي اجارود در تعيين وكالت از طرف خودشان راي داده اند،گفتگو نكرده ايد با رعايا كه شما رايي كه داده ايد در تعيين وكالت از طرف خودتان به حضرت اشرف سردار سپر و ميرزا آقا خان عصر انقلاب اين راي را بگردانيد؟ چنانچه اشخاص فوق اظهارت شما را بر خلاف بگويند و شهادت دهند چه جواب دارد؟

ج) بنده با آنها بلديت ندارم و با من غرض ندارند و من هم با آنها غرض ندارم . اثر مهر

 

[حاشيه]: [مهر] مير منصورآقا، لاربيك،[ميرزا] احمد، غلامرضا[بيك] ممتاز الدوله،
احمد بيك

 

شگفتیهای طبیعت نمین (آیا در نمین سیب تو سرخ خورده اید ؟)

 تنها یک سیب سرخ زیبا و اشتها آور باشد اما در حقیقت این سیب ویژه که Redlove نام دارد نه تنها دارای یک پوسته قرمز رنگ است بلکه درون آن نیز کاملا سرخ است.

به علاوه این سیب نسبت به سیبهای معمولی از آنتی اکسیدانها و مواد غذایی غنی تری برخوردار است. بنابراین برای تهیه کیک سیب با این میوه جدید می توان یک کیک سرخ رنگ را تصور کرد که به نظر می رسد با آب تمشک سیاه مخلوط شده باشد.

در تفاوت با سایر سیبها، Redlove حتی در مجاورت هوا نیز سیاه نمی شود و به این ترتیب برای تهیه سالاد بسیار مطلوب است.

براساس گزارش دیلی میل، یک شرکت انگلیسی به نام "ساتنز" حق فروش نهالهای این سیب را به قیمت دانه ای 95/24 پوند (30 یورو) دراختیار دارد و تاکنون هزار و 500 سفارش از کشاورزان محلی دریافت کرده است و20 سال مطالعات یک پرورش دهنده گیاهان در انگلیس به نام "مارکوس کوبرت" است که این سیب کاملا سرخ را از پیوند گونه های متمایز میوه ها و کاملا طبیعی به دست آورده است. در این سیب از تکنیکهای اصلاح ژنتیکی استفاده نشده است در حالی که اگر در اواخر تابستان در اطراف نمین  گشت گزاری داشته باشید می توانید این نوع  سیب را پیدا کنید بدون اینکه تحمل هزینه۳۰یورو و یا دردسر پژوهش  ۲۰ ساله داشته باشید متاسفانه این طبیعت بکر منطقه ما از یاد رفته و توجه نمی شود

 

قیام شاهزادگان قاجار و حبس آنها در نارین قلعه اردبیل (۲)

  بر اثر انتشار خبر وفات فتحعلیشاه در پایتخت و اغلب ولایات ایران شاهزادگان به ادعای سلطنت برخاستند، در تهران شاهزاده علیشاه  ظلل السلطان پسر دهم فتحعلیشاه و در فارس حسینعلی میرزا فرمانفرما به کمک برادرش حسنعلی میرزا شجاع السلطنه هر یک خود را پادشاه مستقل خواندند و سکه و خطبه به نام خود کردند بقیه شاهزادگان نیز در حوزه های حکمرانی خود در انتخاب روش و طریقه ای که تبعیت آنان را نسبت به پادشاه وقت تعیین نمایند متحیر و سرگردان بودند و تا زمانیکه محمد شاه به سعی و کوشش میرزا ابوالقاسم قائم مقام به سلطنت رسید هرج و مرج و کشمکش میان طرفداران محمد شاه و برادران وی در ایران مرکزی و جنوبی ادامه داشت و محمد میرزا در صدد جمع قوا برای تسخیر تهران و سرکوب کردن ظل السلطان و سایر مخالفین برآمدو چون دولت روسیه باطناً هوا خواه سلطنت محمد میرزا بود سفیر روس از تهران برای عرض تسلیت وفات شاه و تبریک سلطنت محمد میرزا به تبریز رفته و سفیر انگلیس نیز عازم تبریز گردید و چند تن از افسران انگلیسی را که دردربار انگلستان با گروهی برای تعلیم و تربیت سپاه ایران فرستاده بود با خود به آذربایجان برد. قائم مقام با تمهید مقدمه و بدون جنگ ابتدا دو تن از برادران محمد میرزا ،جهانگیر میرزا و خسرومیرزا را در آذربایجان دستگیر و زندانی کرد آنگاه سپاهیانی که گرد آورده بودیک دسته را به همراهی راولینسن از افسران انگلیسی ازقبل روانه تهران کرد و بقیه سپاه رابرای حراست شاه در تبریز باقی گذاشت.

          از میان مدعیان دیگر سلطنت که پس از ورود محمد میرزا به تهران هنوز در مخالفت خود با وی باقی بودندمهمتر از همه حسینعلی میرزا فرمانفرما و حسنعلی میرزا شجاع السلطنه حکمرانان فارس و کرمان بودند که با وحدت نظر و هم آهنگی برای پیش برد مقاصد خود   می کوشیدند. قائم مقام برای احتزار از جنگهای داخلی سعی کرد که برادران و عموهای شاه را با حیله و نیرنگ بدام اندازد ولی در مورد فرمانفرما و شجاع السلطنه حیله های او موثر نیفتاد وناچار شاهزاده فیروز میرزا با منوچهر خان معتمدالدوله و لیندسی از افسران انگلیسی با 5000 سربازان و توپخانه کافی به فارس روانه کرد و چون خبر استقرار محمد شاه در تهران به گوش اطرافیان فرمانفرما رسید اغلب از ترس مجازات بعدی او را رها کردند و سرانجام فرمانفرما و شجاع السلطنه نیز از کار افتادند و شجاع السلطنه به امر شاه کور و زندانی گردید.

          رفتار قائم مقام با سایر مدعیان سلطنت نیز بهتر از رفتاری که با شجاع السلطنه شد نبود، بعضی از شاهزادگان مانند محمد تقی میرزا و شیخعلی میرزا ملقب به شیخ الملوک حکام بروجرد و ملایر به محض وصول دستور قائم مقام برای ابراز اطاعت به تهران رفتند و از مجازات رهایی یافتند ولی عده زیادی از شاهزادگان را قائم مقام دستگیر و زندانی ساخته و محمد شاه رااز یک خطر بزرگ حتمی که در آغاز سلطنت او پیش آمده بود، نجات داد و به پاداش آن خدمات به مقام صدراعظمی ارتقا یافت و محمد شاه زمام کلیه امور کشور را به وی سپرد. دشمنان صدر اعظم به محمد شاه چنین وانمود کردند که قدرت روز افزون صدر اعظم موجب زوال سلطنت او خواهد شد و برای اثبات مدعای خود، عملی را که صدر اعظم در مورد تغییر قراولان مخصوص اندرون و حرمسرای شاه بنا بر مقتضیات  مصالح وقت انجام داده بود دلیل بر سوء نیت قائم مقام قرار دادند و حتی به شاه تلقین کردند که صدر اعظم مخفیانه با ظل السلطان تماس گرفته و توطئه ای برای بر هم زدن اساس سلطنت شاه چیده است، پس از قتل قائم مقام ،محمد شاه معلم دوران کودکی و مراد و مرشد خود حاجی میرزا عباس پسر میرزا مسلم بیات ایروانی معروف به حاجی میرزا آقاسی درواقع سیاست بریتانیا را به وزارت انتخاب کرداز آن جمله میرزا آقا خان نوری را به وزارت لشکر و میرزا نصرالله اردبیلی را به وزارت وظایف برگزید. اسامی محبوسین دربار قاجار در نارین قلعه اردبیل که در مورد زندگانی و شرح احوالات آنها درادامه به طور کامل خواهیم پرداخت ، فهرست وار ذکر می شود:

1- مصطفی قلی میرزا پسر دوازدهم عباس مرزا

2- محمد تقی میرزا حسام السلطنه پسر هفتم فتحعلیشاه

3- اماوردی میرزا پسر دوازدهم فتحعلیشاه

4- اسمعیل میرزا پسر هیجدهم فتحعلیشاه

5- خسرو میرزا پسر هفتم عباس میرزا

6- احمد میرزا معین الدوله پسر دهم عباس میرزا

7- جهانگیر میرزا مؤلف کتاب تاریخ نو

8- بدیع الزمان میرزا ملقب به صاحب اختیار پسر چهارم محمد قلی میرزا ملک آرا پسر سوم فتحعلیشاه

9- حسنعلی میرزا شجاع السلطنه ششمین پسر فتحعلیشاه

10- شیخ علی میرزا ملقب به شیخ الملوک پسر نهم فتحعلیشاه

11- علی نقی میرزا هشتمین پسر فتحعلیشاه

 

          در ربیع الاول سال 1251 جمعی از شاهزادگان ذکر شده بالا که از مخالفین شاه بودند به قلعه اردبیل فرستاده شدند مهمترین واقعه در حبس این عده فرار عده ای از شاهزادگان از نارین قلعه بود که امام وردی پس از فرار از قلعه اردبیل به دولت روس تزاری پناهنده شدند . دولت روسیه در صدد برآمد که شاهزادگان فراری رابا ماهیانه مکفی در قراباغ یا ورشو منزل دهد ولی شاهزادگان توقعات دیگری داشتند که مورد قبول امپراتوری قرار نگرفت. این واقعه مصادف بود با محاصره هرات از طرف محمد شاه و مقارن با مسافرت نیکولای اول به ایراوان و چون در این اوان مقامات تزاری بنا به مقتضیات سیاسی از دولت ایران پشتیبانی   می کردند. موافقت با تقاضاهای غیر موجه فراریان معقول به نظر نمی آمد.

لذا آن سه تن درنهایت ناگزیر شدند برای دستیابی به نقطه اتکای بهتر به کشور عثمانی بروند.

ليست شهرداران و سرپرستان شهرداري نمين از زمان تاسیس شهرداری نمین تا سال 1390 به ترتيب به شرح ذيل مي

 

ردیف	نام و نام خانوادگی	سال	مدت زمان تصدی	سمت
1	شهاب آذر تاش	1337	دو سال	شهردار
2	میر فتح الله امیر سرهنگ پور نمینی	1348	پنج  "	"
3	عباس داور بینا	1352		"
4	حسین شاهی زارع			"
5	باقر مطلعی	1355	سی و پنج ماه و هشت روز	"
6	علی اصغر معتمدی	1358	پانزده ماه پنج روز	"
7	عیوض شیخ حسینی	1359	شانزده ماه و هفده روز	"
8	مرحمت الله جعفر نژاد	1361	پنج ماه	سرپرست
9	جواد عمرانی	1361	چهل و هفت ماه و چهل هشت روز	شهردار
10	مرحمت الله جعفر نژاد	1365	هفت ماه شانزده روز	سرپرست
11	بهروز قربانی	1366	بیست و یک ماه و پانزده روز	"
12	نادر اقلیمی	1368	بیست و شش ماه بیست و هفت روز	"
				"
۱۳	نادر اقلیمی	1371	پنجاه و دو ماه و پنج روز	"
۱۴	بهنام بشیر پور	1375	سی ماه و چهار روز	"
۱۵	رستم فتحی	1378	یک ماه و بیست و هفت روز	سرپرست
۱۶	عبدالحسین جلیلی	1378	چهل و هشت ماه و یک روز	شهردار
1۷	علی ایمانی	1382	هفده ماه و چهارده روز	"
۱۸	یعقوب علایی	1383	ده ماه و بیست و هشت روز	"
۱۹	علی ایمانی	1384	هفده ماه و پانزده روز	"
۲۰	محمد تقی علایی	1386	دو ماه هفت روز	سرپرست
۲۱	نجات عبداللهی	13۸۶	نزدیک به چهار سال	شهردار
23
24
25

 اسناد دست نوشته هاو عکسهای شهرداران نمین  در موسسه مطالعات و تدوین تاریخ اردبیل موجود می باشد.

حاکمان قدیم اردبیل(4)

                               اجلال الملک طباطبا ئی     

     در ایامی که وثوق الدوله نخست وزیر ایران بودو گویا با انلگیسیها سرو سری داشت آزادیخواهان ایران علیه او دست به کوششهائی زدند و در هر نقطه کشور مخالفت هائی با وی آغاز نمودند. ازجمله در تبریز شیخ محمد خیابانی قیام کرد و درسال 1338 قمری آذربایجان را آزادیستان نامید و به مخالفت با حکومت مرکزی دست بکارهائی زد.

     به ولایات آذربایجان حکام جدیدی تعیین شد و اجلال الملک طباطبائی هم به حکومت اردبیل منصوب کشت.

      اجلال الملک مرد مقتدری نبود و با آنکه خود از آزادیخواهان بشمار می آمد در این ماموریت، برای آنکه از قدرت بیشتری بر خوردار گردد خود را زیر حمایت آقا میرزا علی اکبر قرار داد و به قول بعضی آلت اجرای مقاصد نا مساعد میرزا موسی، برادر زاده و داماد وی گردید که مسئله  ما بین اجلال الملک و میرزا علی اکبر در مورد  ممنوع الورود بودن واهب زاده اردبیل مشهور است .شایعه آمدن بالشویکها به اردبیل موجب از هم گسیختن نظم موجود و نا امنی راهها شد.

     نفت مصرفی اردبیل در آن موقع با کشتی از روسیه میآمد و از آستارا در چلیکهای مخصوص بار شتر می گردید و به اردبیل حمل می شد.

      این نا امنی موجب کمبود نفت شد و چه بسا که در واردات آن از روسیه نیز به سبب انقلاب، نقصانی پیش آمد

     . بهر حال نفت، به اردبیل کمتر رسید و نفت فروشان نرخ موجودیهای خود را بالا برده و چند برابر قیمت سابق رسانیدند.

     مردم چون در مضیقه افتادند به تهران و تبریز شکایتها نمودند و در این باب از اولیای دولت استمداد کردند زیرا اردبیل حاکم نداشت و اجلال الملک بعد از واقعه خیابانی از طرف مخبرالسلطنه به تبریز احضار و کفالت حکومت اردبیل به غلام علیخان کاشانی رئیس پست واگذار شده بود.

 

 

محل دفن میرزامحسن مجتهد اردبیلی بنا بر وصیت خودش

مرحوم آقاي حاج ميرزا محسن آقا مجتهد در وصيت‌نامه و وقف‌نامه مورخه سوم محرم‌الحرام 1286 در مورد دفن خود نوشته است: «اگر مرگ حقير را در خارج اين بلد طيبه (منظور كربلاي معلي است) دريافت نمايد بر مجموع شما وصيت مي‌كنم هر كس سبقت كرده او سابق بر همه شما داخل بهشت شد جنازه مرا نقل بكنيد بياوريد بر اين ارض اقدس و لو اينكه محتاج باشد بر مثله: البته مثله بكنيد بياوريد. مبادا مبادا در جاي ديگر گذاشته باشيد چنانچه در رساله خودم هم نوشته‌ام البته نقل نمائيد ولي بر نجف اشرف علي ساكنها الاف الثناء و التحف نبريد. اگر چه زياد شايق هستم آن جا مدفون شوم بر اهل محشر تماشا بكنم: چه كنم؟ از والدين‌ام روحي لهما الفدا خجالت تمام دارم به جهت اينكه در خدمت ايشان روحي لهما الفدا مقصر هستم لهذا البته مرا به آن نبريد. در همين ارض اقدس، در همين كفش كن كه الان بلكه هميشه در آن جا كفش مي‌كنيم دفن فرمائيد و طوري مداقه نمائيد، كه مرا طوري به قبر بگذارند كه هميشه كفش‌هاي زوار اين مظلوم روحي له الفدا در بالاي سينه من واقع بشد كه در معنا كفشدار حضرت خامس آل عبا روحي له الفدا من باشم بلكه به همين جهت محشور و مشهور از خدام و خدمتگزاران شاه شهداد روحي له الفدا بوده باشم» حاج ميرزا محسن آقا مجتهد در روز جمعه 25 محرم‌الحرام سنه 1294 هـ.ق مطابق بيستم بهمن ماه سال 1255 خورشيدي در اردبيل جان به جان آفرين تسليم او را در همان اطاقي كه فوت نموده بود و حسينه وقفي خودش بود به امانت دفن كردند تا مطابق وصيت فوق‌الذكر به كربلاي مصلي حمل نمايند مقدمات حمل را سال بعد فراهم نمودند ميرزا حسين خان سپهسالار اعظم در حمل جنازه او اقدام نموده نامه ذيل را به حكمران كرمانشاهان نوشت. سركار نواب مستطاب اشرف والا شاهزاده و الاتبار افخم... حسام‌السلطنه حكمران كرمانشاهان و كردستان دام اقباله ملاحظه فرمايند في شهر ذي‌الحجه الحرام 1295، فدايت شوم جنازه مرحوم مغفور حاج ميرزا محسن مجتهد اردبيلي طاب ثراه را به عتبات عاليات عرش درجات حمل مي‌نمايند سركار نواب مستطاب اشرف و الادام اقباله قدغن فرماييد كه رد سرحد مزاحم و معترض جنازه مزبور نشده بگذارند به آسودگي و احترام حمل نموده روانه صوب مقصد شود زياده زحمت» افزا شد في شهر ذي‌القعده‌الحرام سپهسالار اعظم»

کتابهای آماده چاپ موسسه مطالعات و تدوین تاریخ اردبیل

 از زمان تاسیس موسسه مطالعات و تدوین تاریخ اردبیل ۳سال می گذرد محققان موسسه در این سه سال فعالیتهای زیادی رابرای تاریخ اردبیل انجام داده اند و تمام این فعالیت ها بصورت کتاب آماده برای چاپ می باشد ولی موسسه به خاطر مسائل مالی نمی تواند این کتابهارا به چاپ برساند با این همه موسسه می تواند در حد مقدور در خدمت پزوهشگرانی باشد که در موضوعات ذکر شده در حال فعالیت می باشند :

 -         اردبیل در دوره صفویه

-         اردبیل  در دوره مشروطیت

-         حاج بابا خان مجاهد اردبیلی

-         نقش عظمت خانم در تاریخ معاصر اردبیل

-         حیات محسنی (شرح خاطرات شالمانوف در دوره مشروطیت )

-         دارالبکاء اردبیل(بررسی حسینیه مجتهد در طول تاریخ اردبیل بخصوص در  ایام عزاداری)

-           تاریخ شهر و شهرداران سرعین

-            تصحیح کتاب خطی روضه الصفات (از عبدی بیگ شیرازی که 39 باغ قزوین در دوره صفویه را به صورت شعر بیان نموده است )

-         شرح رجال اردبیل

-         تاریخ معاصر اردبیل

-         صریح الملک (سواد وقف نامه بقعه شیخ صفی الدین)

-         اسناد نو یافته در مورد تاریخ اردبیل

-         تاریخچه شهر و شهرداران اردبیل

-         تاریخچه شهر و شهرداران نمین

-         فرهنگ جغرافیای اردبیل

-         مستند نگاری ورنی

-        مردم شناسی شهرستان نمین

-         پیام آوران نوروز اردبیل

-         محبوسین نارین قلعه اردبیل

-         تاریخ انتخابات اردبیل سال 1302شمسی دوره پنجم

-         ملا حبیب الله اردبیلی مبارز فراموش شده

-         سید حسین اردبیلی موسس روزنامه خراسان و ایران در دوره قاجار

-         دموکرات در اردبیل

-         شرح حال شیخ حسین لنکرانی نماینده اردبیل در دوره چهاردهم مجلس

-         حاکمان قدیم اردبیل

-         اردبیل در مسیر تجارت(اردبیل و جاده ابریشم )

-        اردبیل در دایره المعارف های مشهور ایران (بزرگ اسلامی ،تشیع ،دانشنامه جهان اسلام و ..............در 4مجلد )

-          باباصفری به روایت اسناد

-           امام زاده های استان اردبیل 

-            غارت و خیانت (فعالیت حفریات ژاک دمورگان در منطقه اردبیل )

-            اردبیل قدیم به روایت تصویر (بررسی اردبیل در دوره های مختلف تاریخی با توجه بر عکسهای قدیمی شامل ۳۰۰عکس منتشر نشده )

 

 

مراسمات رایج زمستان در نمین

مراسم شب چّله

       نخستین شب زمستان است که نسبت به سایرشب ها طولانی می باشد و اهالی نقاط بررسي شده حوزه پژوهشي این شب را در گویش محلی چّله گجه سی " cella gejasi " نامند که بانوی خانواده ها برای این شب کوفته  " kofta " قورقا " govorga " (گندم بوداده) مهیا می کنند و سرپرستان خانواده ها نیز کلم و یرکوکو " yerkuku " و قوون " govon " قارپیز " garpoz " و سنجد تهیه می کنند و پس از صرف شام قوم خویشان به دیدار همدیگر می روند و تا پاس شب به گفتگوی می نشیند.

       کد بانوی خانواده اقلام مهیا شده را در سینی می چیند وسط اتاق اغلب در جلوبزرگ خانواده قرار می دهد وی هندوانه را می برد و بعد هر كس مقداری از آن را می خورد به این باور که اگر نخورد سردش می شود و پس سایر تنقلات و میوه ها را تناول می کنند و بدین ترتیب تا پاسی از شب را با خوشی و شادی سپری می کنند محترم الذكر است که عصر شب چّله افرادی که براي فرزندشان زنی اختیار کردند امّا هنوز به خانه بخت نیاوردند و یا اینکه دخترشان عقد کرده رفته  برای آنان هدایایی تحت عنوان چله لیخ " cellalix " می فرستند.

 

خدیر نبی

       اهالی نقاط بررسی شده حوزه ، پژوهشی در گاهشماري محلی شان چهار روز ازچله بزرگ و سه روز از چله کوچک را بنام خدیر نبی " xdarnabi "مسمی کرده اند و بر این باورند که باور درخدیر (حضر پیامبر) زمستان اعلام و با پایان این ایام زمستان پایان می یابد و بالاخره بر این باورند که خدیر نبی در یکی از ایام می آید و به منازل و اصطبل ها وسایر مکان ها سر می زند و یا از محل هایی گذرمی کند و مایه خیر و برکت می شود و برای همین منظور زنان منطقه قووت " govot " مهیا می کردند و در جایی که درواز دسترسی سر افراد باشد می گذاشتند تا خدیر به هنگام گذر کردن اثری از خود بر آن بگذارد.

        بالاخره زنان در این چند شب و روز قووت " govot " را رویت می کردند اگر ردی و اثر اعضای بدنرا روی آن مشاهده مي كردند و یقین می کردند که خدیر آماده و بیضه هایش روی قووت " govot " زده است از آن بعنوان تبرک به همسایگان وقوم خویشان تقدیم می کردند.

تعدادی از افراد بر این باورند که به خدیر دستهایش را روی قووت " govot "  می گذارد .

 

اسامی شهرها و روستاها و رودخانه ها و کوهها و مکانهای آذربایجان که از ترکی به فارسی تغییر یافته اند

قاراداغ به ارسباران ،

خیاو به مشکین شهر ،

قاراآغاج به قدس ،

سرایسکند به هشترود ،

توفارقان به آذرشهر ،

اوجان به بستان آباد ،

آجی چای به تلخه رود ،

آراز به ارس ،

ساوالان به سبلان ،

ساری قایا به سارقیه ،

میدان چای به مهران رود ،

قیزیل اوزن به سفید رود ،

قارا گؤل به سیاه استخر ،

سو باتان به تازه ده ،

قالاجیک به عزیز آباد ،

باخچاجیق به سردارآباد ،

قاراخاچ به علی آباد ،

ساووج به ساوه ،

تورکان اووا به فرزانه آباد ،

قاراوول داغی به شیرکوه ،

میشو به میشاب ،

آخما قایا به احمقیه ،

جِیرانلی به جاریحانی ،

اسکی شهر به اسک شهر ،

باش بولاق به سرچشمه ،

قره سو به سیه چشمه ،

کیوی به کوثر ،

قره تپه به سیاه کوه ،

کؤشک سارای به کشکسرای ،

گون دوغان به کندوان ،

داش آتان به دانش آباد ،

یام به پیام ،

هلاکو به هرزند ،

انه مه به انانق ،

گلن بَی به گل انبر ،

قازان خان به غازیان ،

طارم به آب بر ،

زنگان به زنجان ،

قافلانتی به قافلانکوه ،

حاجی بَی کندی به حاجی بکنده ،

گؤووز کندی به گاوخُس ،

ملک کندی به ملکان ،

باتی آذربایجان به آذربایجان غربی ،

تیکان تپه به تکاب ،

سایین قالا به شاهین دژ ،

سویوق بولاق به مهاباد ،

خانا به پیرانشهر ،

ساری داش به سردشت ،

عربلر به پلدشت ،

اوچ نووا به اشنویه ،

قاراعینی به سیه چشمه ،

اورمو به رضائیه و ارومیه ،

گروس به بیجار ،

قویون داغی به کبودان ،

ائشک داغی به جزیره اَشک ،

جیغاتای چای به زرینه رود ،

دیلمقان یا سلماس به شاپور ،

تاتائو چای به سیمینه رود ،

قوشاچای به میاندوآب ،

قاسملو دره سی به دره شهدا ،

گادار چای به قادر رود ،

یئددی گؤز به هفت چشمه ،

داش دورگه به درگه سنگ ،

دلمه به اسلام آباد ،

قالالار به قلات ،

سولدوز به نقده ،

گؤز آیران به کوزه گران ،

ایراق دهنه به راهدانه ،

خیل خانا به خلخانه ،

شیطان اووا به طالقان

پایان تاریخ

باباصفری کسی که تاریخ همیشه به یاد دارد

بابا صفری    در سال 1299 خورشیدی در شهر اردبیل به دنیا آمد تحصیلات ابتدائی و دوره اول دبیرستان را در زادگاه خود و دوره دوم متوطه را در تبریز گذرانیده است، تحصیلات عالی ایشان در رشته قضایی در دانشکده حقوق و در رشته فلسفه و روانشناسی و علوم تربیتی دردانشسرا عالی تهران صورت گرفته و دوره فوق لیسانس علوم اداری را در شعبه دانشگاه کالیفرنیای آمریکا در دانشگاه تهران ملی کرده است.

آقای صفری علاوه بر تحصیلات فوق با شرکت در دوره های مدیریت عالی و روشهای اداری- اصل  4 سابق آمریکا در ایران نیز موفق باخذ شهادتنامه های رسمی گشته مدتی نیز از طرف دولت مامور مطالعات تربیتی و اداری در ایتالیا بوده است. ایشان دارای مدال علمی می باشد.

خدمات دولتی آقای صفری در شهریور 1318 خورشیدی با دبیری دبیرستان پورانداخت اردبیل آغاز شده سپس با معاونت اداره فرهنگ اردبیل و ریاست دبیرستان در تهران و ریاست ادارات داخلی وزارت فرهنگ ادامه یافته و هفده سال آخر خدمات ایشان با سمت معاونت و مشاور عالی در سازمان حج و اوقاف سپری گشته است.

در دوران حکومت ملی مرحوم دکتر مصدق ایشان به شهرداری اردبیل انتخاب شده و شهرداری فعال و خدمتگزاری با پایه ریزی نموده است.

با پیش آمدن کودتای 28 مرداد 1332 که بدست دولتهای آمریکا و انگلیس، و برای سرنگونی حکومت آقای دکتر مصدق صورت گرفت امکان بیش از نه ماه خدمت در این مقام برای ایشان میسر نگردید. آقای صفری در اردیبهشت ماه سا ل1357 به تقاضای خویش به افتخار بازنشستگی نایل آمد.

باباصفری سرانجام درساعت هشت وده دقیقه بامداد بیست و سوم تیرماه 1382 خورشیدی برابر چهاردهم ماه ژوئیه 2003 میلادی بعد از دوران کوتاهی بیماری قلبی کلیوی در بیمارستان «سانکت یوران» یکی از بیمارستانهای استهکلم پایتخت سوئد چشم از جهان فرو بست. پیکر او مطابق وصیتش به زادگاهش اردبیل منتقل و به صلاحدید مسئولین کمیته برگزاری مراسم تدفین در مزار شماره یک قطعه مفاخر آرمستان بهشت زهرای شهر اردبیل به خاک سپرده شد.

تالیفات ایشان علاوه بر مقالات زیادی که در جراید و مجلات انتشار یافته عبارت است از:

1-شانزده جلد کتاب تاریخ و جغرافیا و علوم اجتماعی برای تدریس در کلاسهای دبیرستانها با همراهی سه تن از دبیران تهران

2-یک قرن تقویم تطبیقی مشتمل بر تطبیق روزها، ماهها و سالهای شمسی و قمری ومیلادی از 1255 تا 1355 خورشیدی

3-سه جلد کتاب تاریخ اردبیل با عنوان «اردبیل در گذرگاه تاریخ»

4-یک جلد کتاب جغرافیای ممالک اسلامی که به انگلیسی ترجمه و بصورت بین المللی منتشر گشته است

 5-کتاب ترجمه قرآن مجید که چاپ اول این کتاب در اروپا صورت گرفته و در بین فارسی زبانان ساکن پنج قاره عالم منتشر گشته است

 

کتاب شاهان .صوفیان و عرفا نوشته احمد کوچوک کالفا پژوهشگر کشور ترکیه

مطالب زیر معرفی اولیه کتابی است که دوست عزیزمان احمد کوچوک کالفا در مورد صفویه و دفاع از شاه اسماعیل صفویه در مقابل افکار و عقاید منفی که در کشور ترکیه حاکم است نوشته شده است . این کتاب توسط موسسه مطالعات و تدوین تاریخ اردبیل ترجمه خواهد شد .

Basın Bülteni / Press Release

Ahmet Küçükkalfa

(Ayrıntılı Bilgi İçin Bkz; Ahmet Küçükkalfa Şahlar Sufiler Türkmenler  2011)

Kızılbaş-Alevi Türkmenlere ait

Kayıp Kızılbaşlık Bulundu.

 

Kırmızı taclu, boz atlu, ağır leşkerlü (askerli), heybetlü,

Yusuf peygamber sıfatlu, gaziler.” di(y) en Şah menem

Şah İsmail

Şah İsmail (1487-1524) 1 Kızıl Tac’lı (başlıklı) askerleriyle gurur duyuyor ve onları şiirlerinde övüyordu. Şah Tahmasb’ın (1512-1576) satırlarıyla, “Kızılbaş’ın başını koparsan tacı (başlığı) bırakmazdı. Onlar, sufilik yolunda tek kişiyi mürşid bilirlerdi.”  2

 Kızılbaş-Alevi Türkmenler’in taktığı söylene gelen Haydari taç ile Kızıl-başlık arasında bir  uyumsuzluk vardır. 12 dilimli Haydari Taç, sufi’lerin ve halifelerin giyimine daha uygundu. Hacı Bektaş Dergâhı’nda muhafaza edilen başlığın rengi de beyazdı. Oruç Beğ Tarihi’nde açıklıkla belirtildiği gibi, Osmanlı yönetici sınıfının ve padişah kullarının giydiği Ak Börk’e karşılık, Şeyh Haydar’ın getirdiği yenilik, ak börke 12 İmam’ı  simgeleyen 12 dilim katmasıydı. Şeyh Haydar, Hacı Bektaş Veli ocağından çıkan Ak Börk’ü yok farzedemezdi. Ancak bu yönde yeni bir yorum getirebilirdi.

Atı ve silahı olmayan yoksul Türkmenler’in, savaşlarda giymek üzere, ancak kentlilerin elde edebileceği görece ustalık ve özen isteyen böyle bir başlığı edinmesi zordu. Devlete dönüşmeye azimli Safevi ocağı, rekabet içinde olduğu Akkoyunlu ve Osmanlı devleti ve kurumlarını tanıyordu.  Osmanlı Yeniçerileri’nin kızıl börkü (başlığı), ak börkten ne kadar farklıysa, Kızılbaş Türkmenler’in başlığı da, Safevi halifelerinin başlığından o kadar farklı olmalıydı.

 

Anlaşılan, benden önce hiçbir araştırmacı, Kızılbaş Safevi Türkmen askerinin giydiği Kızılbaş başlığını görmemişti. Kızılbaşlığı bulabilmek ve görebilmek umuduyla, binlerce kilometrelik yolculuğu çıktım. Ünlü Oğuz- Avşar Türkmenleri’nden İran hükümdarı Nadir Şah’ın (1736-1747) başkenti, Horasan Meşhed idi. Meşhed’teki Anıt Mezar ve müzesini ziyaretimde, 16. yüzyıl Safevi askerlerine ait savaş giysileri ile karşılaştım. Araştırmamın en güzel, en heyecan verici ödülüne kavuşmuştum. Kızılbaşlık karşımda duruyordu. (Ağustos 2009) 

 

Oruç Beğ Tarihinde, Hacı Bektaş Ocağından getirilen Ak-Başlık;

 

Orhan Gazi’nin kardeşi Ali Paşa, beylikten vazgeçip dervişliğe karar kılmıştı; kardeşine Yeniçeri ocağını Hacı Bektaş’ın koruyuculuğuna bağlamasını ister ve şöyle der:

“Ey kardeş,  askerin kızıl börk giysin. Sen ak börk giy. Sana ait kullar da ak börk giysinler. Sana uyanlar dahi ak börk giysin. Bu dahi alemde nişanın (simgen, işaretin) olsun.” dedi. Orhan Gazi bu sözü kabul edip, adam gönderip, Amasya’da Hacı Bektaş el-Horasani’den ak börk getirtip, önce kendi giyip, o andan sonra kendine uyanlara giydirdi. Ak börk giymek o zamandan beri kaldı.(sürdü.) Ve o zamandan olan padişahlar ve beyler ve beyoğulları, arkadaşlarını bilerek tanışırlardı. Birbirlerine hürmet ederlerdi. Birbirini öldürmezlerdi. 3

 

Mevlana Mehmed Neşri (öl.1520) eserini yazarken sanki Anadolu Türkmenleri’nin, Osmanlı ile mücadelesinden etkilenmiş gibidir. Ona göre, Ali Paşa “Etraftaki beylerin börkleri (başlıkları) kızıldır. Senin has kullarının börkleri ak olsun” demişti. Neşri’den, Osmanlının giydiği Ak Başlıkların Bilecik’te yaptırtıldığını da öğreniyoruz. (Neşri) 4

 

)

Shahi Ahmadov Şiilikle ilgili araştırmasında, Kızılbaşlık konusundaki bilgileri özetler fakat bu konudaki bilgi karmaşasından sıyrılamaz ; 

Hemen hemen bütün kaynaklar bu Safevilik’le ilgili olan bu kavramın Şeyh Haydar’ın emriyle kullanılmaya başladıklarını işaret etmektedirler. Savory’e göre, “Şeyh Haydar Şirvan üzerinde 3. kez hücum etmeden önce, Hz. Ali’yi rüyasında görür ve taraftarlarına On İki İmam Şiiliği’ni temsilen, on iki dilimli (tereke) taç külah giydirir. Allouche, “12 dilimli kırmızı başlıktan dolayı, onlara Kızılbaş denilmiştir. Kızılbaşlık temelinde Türk kültürü, mezhep kaygısından uzak, sufilikle ve yoğun ehl-i Beyt sevgisi yoğrulmuş bir Müslümanlık hareketidir.” der. 5

Şah İsmail ile birlikte Kızıl-başlık kavramı, bir anlamda Şah İsmail’i ve Safevileri destekleyen Türkler’in ortak adı haline geldi. Venedik tüccarları Halep’ten kırmızı kumaş getirip, büyük sufiye satıyorlardı. Nihayet 17. yüzyılda sadece Safevi hanedanını çok seven Sufiler tarafından kullanılıyordu.. 6

 

Şii-Kızılbaş-Safevi geleneğinde, Buyruklar’da ifade edildiği gibi meleklerin secde ettiği Tac, Hz. Adem’e verilen Tac’dı. Tac ve Hırka peygamberlere emanet’ti. Tac (başlık) ve Hırka peygamberler dışında Hz. Ali’ye inmişti . Hz. Ali’ye inen Tac (başlık) ve Hırka kırmızı renkteydi.  Kırmızı -kızılrenk, Allah için savaşanların kutlu rengiydi. 7

 

Kadim Türk  Tarihinde Güney yönü, “güneşin gezindiği” ve ışıldadığı bir yöndü.  Doğudan doğan güneşe dönen Ordu Düzeni’nde güney sağ kanattı. Sembolik rengi kırmızıydı.  Süvarilerin atları ise al ile doru atlardı. 8

Bu coğrafya’da askerlerin kızılbaşlık giymesi Pers -Ahameniş dönemine (M.Ö. 500) kadar gider. 9

Kızılbaşlık mı? Altınbaşlık mı?

Kızılbaşlık ile ilgili son tesbitimiz Azeri Türkçe’sindedir. Azeri Türkçe’sinde “kızıl” sözcüğünün sözlük anlamı “altın” demektir. 

Erken devir tercümelerinde yapılan bir dikkatsizlik, Kızılbaşlık’la ilgili anlam kaymalarına sebeb olmuş olmalıdır.

 

Notlar:

1-             İsmailzade Mirza Resul, Şah İsmail Safevi-Hatayi Külliyatı, Alhoda yayınları, Tahran 2004

2-             Şah Tahmasb-ı Safevi, Tezkire (çev. Hicabi Kırlangıç) Anka yayınları, İstanbul 2001, s.55

3-             Oruç Beğ Tarihi (1288-1502) (haz. Necdet Öztürk) Çamlıca yayınları, İstanbul 2008, s.17,18

4-             Mevlana Mehmed Neşri, Cihannüma, ( 1288- 1485 ( haz.,  Necdet Öztürk) Çamlıca yayınları, İstanbul 2008, s.155 v.d

5 -6          Shahi Ahmadov, Azerbaycan’da Şiiliğin Yayılma Süreci  (tez)/ www.acikarsiv.ankara.edu.tr

7-             Doğan Kaplan, Buyruklara Göre Kızılbaşlık, Selçuk Üniversitesi Temel İslam Bilimleri (Tez), Konya 2008, s.88, 167

 

8-               Bahaeddin Ögel, Türk Kültürünün Gelişme Çağları II, Milli Eğitim Bakanlığı yay. İstanbul 1993, s.91

 

9-               Tatarlı-Renklerin Dönüşü Sergisi (18 Haziran-26 Eylül 2010), Yapı Kredi-Vedat Nedim Tör Müzesi / www. ykykultur.com

 

مدرسه ملی ناصری خلخال

مدرسه ملی ناصری خلخال (باتشکر از آقای تایماز نظمی که این مطلب را به موسسه ارسال نموده اند)

تایماز نظمی

مقدمه:

کاملا روشن است که يکي از عوامل موثر در ميزان موفقيت کودکان در يادگيري زبان دوم، يادگيري زبان مادري است .متخصصان امر آموزش و در راس آنها سازمان يونسکو بارها بر اين اصل تاکيد کرده اند که آموزش مدرسه اي کودکان بايد در تمام مراحل و يا لااقل در مراحل ابتدائي آن، به زبان مادري صورت پذيرد . در مورد کودکاني که آموزش مدرسه‌اي خود را به زبان غير مادري خود فرا مي‌گيرند، نه تنها روند آموزشي آنان به کندي پيش مي‌رود بلکه به دانش زباني خود آنان نيز لطمه مي‌خورد و فرهنگشان هم مورد بي‌توجهي قرار مي‌گيرد.

هر چند امروزه برخی سیاسیون جهان سوم از تحصیل کودکان به زبان مادری خویش واهمه دارند اما در یک قرن پیش ، بزرگمردانی بودند که جلوتر از زمان حرکت کرده و مدارس ملی را پایه گذاری کردند.

بر اساس اسناد تاریخی معتبر، تدریس در مدارس مدرن ایران برای اولین بار به زبان ترکی آذربایجانی و از شهرتبریز آغاز شد. ابتدا زنده یاد" میرزا حسن رشدیه" با استفاده از دانش و آموخته‌هاي متخصصان بزرگ فن تعليم و تربيت از جمله “ اوشينسکي” و “چئرنيايئوسکي” و با بهره‌گيري از تجارت گرانبهاي پنج ساله تعليم و تربيت خود در شهر ايروان ، توانست با تاليف و تدريس کتاب “ وطن ديلي” در مدرسه‌اي که در تبريز بنيان گذاشته بود . اصول نوين علم آموزش و پرورش را در 130 سال پيش با موفقيت به مرحله اجرا در آورد .[1]

بعد از تبریز به ترتیب در شهرهای مختلف ایران تحصیل و تدریس به سبک مدرن آغاز گردید و یکی از اولین مدارس مدرن در آذربایجان ، مدرسه ناصری خلخال می باشد. همانند شهر تبریز در خلخال نیز مرحوم ناصر روائی ملقب به ناصر دفتر ، با مساعدت و زحمات شخصی خویش اقدام به تاسیس مدرسه ملی در ولایت آذربایجان  عصر قاجاریه نمود.

ناصر دفتر کی بود؟

میرزا ابراهیم ناصر روایی،ملقب به ناصر دفتر  در سال 1253 هجری شمسی در مرکز شهرستان خلخال شهر هیرو متولد شد.پدرش مرحوم میرزا محمد حسن، مشهور به وزیر ملت و ملقب به سراج دفتر در دوره  صدرات امیر نظام ،ریاست دیوان استیفای خلخال را عهده دار بود و فرزندش با تربیت او بزرگ شد.

در20 سالگی یعنی در سا ل 1273شمسی با پدرش به تبریز رفت  و مورد توجه امیر نظام قرار گرفت وامور منشی گری او راعهده دار بود. مدتی با پدرش در تبریز ماند و سپس به تهران رفت. بعد از هفت سال زندگی در تهران با امور دیوانی ورجال مملکتی آشنایی یافت .سپس به زادگاه خویش  هیرو بازگشت. میرزا ابراهیم بعد از بازگشت به خلخال و در چندین نوبت نیابت حکومت خلخال از طرف دولت به عهده او گذاشته شد.

با شروع انقلاب مشروطیت در کنار آزادیخواهان قرار گرفت و در بسط و گسترش انقلاب مشروطیت نقش فعالی ایفا می کرد. این شخصیت فرهنگی علاوه بر ارتباط با روزنامه های وقت ، با رجال برجسته وقت کشور  ازجمله زنده یاد سید عبدالرحیم خلخالی (از فعالین انقلاب مشروطه )، سید خلیل خلخالی، سید جعفر پیشه وری، میرزاکوچک خان جنگلی و...در ارتباط بود.

لازم به توضیح است مرحوم روایی علاوه بر فعالیت های مطبوعاتی و اقدامات فرهنگی، در جریان هایی همچون ،نهضت جنگل ،جنبش ضد استبدادی مشروطیت ، شرارتهای یاغیان منطقه و...در مرکز و کانون فعالیت ،توجه و رهبری منطقه بود.

او از نویسندگان معروف آذربایجان و دارای فضل ، کمال، صاحب استعداد و قریحه بود و خطی زیبا داشت.بنا به برخی روایات مرحوم ناصر دفتر در قیام جنگل با سیر جعفر پیشه وری در ارتباط بود و تحت تاثیر اندیشه های میهن پرستانه ایشان قرار گرفته بود. زنده یاد ناصر روائی پس از سالها مجاهدت و فداکاری، متاسفانه  در روز پنجشنبه دهم دیماه 1321 هجری شمسی در سن 68 سالگی در خلخال فوت نمود . اهالی هیرو آباد با تشییع با شکوه  جنازه وی و تعطیلی بازار و مدارس و ادارات و در واقع تمام شهر مقام علمی و ادبی او را گرامی داشتند .

مدرسه ناصری خلخال

در سال 1384 هجری شمسی مرحوم ناصر دفتر  به فکر تاسیس و ایجاد مدرسه در خلخال افتاد. در آن زمان که به غیر از تبریز در هیچ شهر آذربایجان مدرسه وجود نداشت. تحصیلات مانند سایر نقاط کشور در مکتب خانه ها انجام می گرفت و در این سال مرحوم ناصر دفتر روایی از فرهنگ دوستان و دانش پژوهان و محترمین خلخال که شاعر و نویسنده بود در صدد ایجاد و تاسیس آموزشگاهی با اصول جدید بر آمد.

مرحوم ناصر دفترروائی درکتاب " خاطرات و اسناد ناصر دفتر روائی" در این  زمینه می نویسد :" با اینکه در خلخال افکار عمومی به کلی از اینگونه تاسیسات بیگانه واقدام بدان مستلزم انواع مخاطره وفداکاریها بود،نگارنده از روی یک احساسات درونی  خود را برای مقابله با هر گونه مرارت وخاطره حاضر کردم وبا استفاده از وجود حاج میرزا محمدتقی مرحو م بدین اراده افتادم که مدرسه ای در قصبه خلخال افتتاح و خدمات وطنی خود را از این راه تعقیب نمایم "

بدیهی است تمام کارها و اقدامات مشکلات و سختی های خاص خودش را دارد و هرچه کار بزرگتر باشد سختی ها ی آن بیشتر و مشکلتش فزون تر می باشد و  مرحوم  ناصر دفتر در راه تاسیس مدرسه با مشکلات و سختی بسیاری مواجه بود که شرایط فرهنگی آن زمان، مشکلات مالی و عدم وجود اساتید و.. از جمله مشکلات پیش روی این بزرگمرد بود.

خود ایشان در این زمینه چنین می گوید:" چون خودم چنین قدرت مالی نداشتم که همه  مصارف مقدماتی و بودجه  آتیه  این مدرسه را از عهده بر آیم اراده  خود را با بعضی از خواص قصبه خلخال که احساساتی در این کار ها داشتند به میان گذاردم و استمداد کردم که از مساعدت مادی و معنوی دریغ ننمایند . ولی از هیچ یک مساعدت مادی و مالی به عمل نیامد و بلکه بعضی ها نظر به عدم استعداد محل و فقدان وسایل و دوری افکار عمومی از آن و بد تر از همه بد بینی دولتیان مستبد نسبت بدین گونه مؤسسات که بوی دیگری از آن بر میآمد بدین اقدام ملامتم کردند و ظاهراً هم گفتارشان همه منطقی و بجا بود . ولی من نظر به عشق مفرطی که بدان داشتم خود را بدین کار مصمم دیدم و اقل فایده را آشنا کردن افکار عمومی با چنین تأسیسات می دانستم."

از حسن اتفاق در زمانی که مرحوم ناصر روائی به فکر تاسیس آموزشگاهی با اصولی جدید و مدرن بود میرزا محمد تقی معروف به حاج معلم پس از سالها کسب علم و تجربه در باکو، برای دیدار اقوام و خانواده خویش به خلخال آمده بود.

مرحوم روائی فرصت را مغتنم شمرد و منظور خویش را با حاج معلم در میان گذاشت که پس از مذاکره و بحث و تبادل نظر،میرزا محمد تقی- حاج معلم-پیشنهاد ناصر روائی مبنی بر مدیریت مدرسه را بر عهده گرفت و نخستین مدرسه ملی در آذربایجان بنام  " مدرسه ناصری" در  اول  مهر ماه 1285 هجری شمسی در خلخال تاسیس شد.

میرزا محمد تقی از فارغ التحصیلان دارالمعلمین باکو بود ونه تنها از این پیشنهاد استقبال کرد بلکه خود نیز قدم پیش نهاد و در این جهاد فرهنگی مشارکت نمود.

این مدرسه در بدو تاسیس 60 نفر محصل داشت . در پاییز 1385 هجری شمسی با تشریفات خاصی افتتاح شد و مرحوم حاج معلم به عنوان مدیر مدرسه، سید کریم دربندی زاده ناظم،رفیع شیخ الاسلامی یکی از آموزگاران مدرسه نامبرده بودند.

"واین بود اراده خود را بر حسب دستور حاج میرزا تقی و با خرج شخصی خودم در بهترین عمارت (خانه حاج سلیم مرحوم ) با ماهی ده تومان وجه اجاره برای مدرسه تعین و در اول میزان (مهر ماه) 1225 ه.ش مدرسه را به نام ناصری با مدریت و معلمی مرحوم حاج میرزا محمد تقی و یک معلم دیگر (میرزا رفیع ) و نظامت آقا سید کریم و یک مستخدم با شصت نفر شاگرد در دو کلاس افتتاح و جشن افتتاحیه را در عمارت مدرسه بر پا کردم . بعضی از شاگردان که کم و بیش سواد داشتند درکلاسهای مخصوص تدریس می شدند . برای هر دانش آموز سه الی پنج قران شهریه ماهانه بود ."

مرحوم روائی در زمینه آورده است:"  در تمامی آذربایجان جز شهر تبریز که از سالها پیش یکی دو مدرسه ی جدید داشت و گاهی هم به حکم علما تخریب و منهدم می شدند و یک فقره مدرسه ی دیگر هم در آستارا ، این مدرسه اولین مدرسه ی ملی بود که در ولایت آذربایجان تأسیس گردیده وعکس سال اول و دوم آن نزد نگارنده موجود است و از ملاحظه بدان معلوم می گردد که این مدرسه در جای خود از حیث ترتیبات و اتحاد شکل لباس شاگردان و انتظامات داخلی از مدارس شهرهای بزرگ پایی کم نداشته است . رفته رفته انظار عمومی به طرف مدرسه جلب و زبان طاعنان را کوتاه کرد و این حال در اثر مهارت تام وتمامی بود که حاج میرزا تقی مرحوم در تدریس مقدماتی و جلب توجه اطفال داشت."

تحصیل در این مدرسه رایگان بود و بنا به اسناد تاریخی ناصر روائی از جیب فتوت خود مخارج آن را عهده دار بود و از کمکهای افراد خیر زمان هم برای اداره مدرسه استفاده می کرد.

تدریس در این مدرسه به زبان ترکی آذربایجانی انجام می گرفت  خود ایشان در این زمینه می گوید:" فقط نقصی که داشت این بود که این فن را به زبان ترکی و از روی اصول عثمانی تحصیل کرده بود ،از قضا این حال به مذاق شاگردان ابتدایی این مدرسه که ترک زبانند مفید افتاد و بهتر وسهل تر می توانستند مطلب را درک نمایند ، والا با اصول و اصلاحات فارسی ممکن نیست اطفال خردسال ترک زبان، خواندن ونوشتن را بدین زودی و سرعت یاد بگیرند"

مدرسه بعد از تاسیس به پیشرفتهای بزرگی نائل آمد ولی ماهانه مقرری از محصلین وصول نشد و ناچار شخص ناصر روائی از جیب فتوت خود مخارج آن را عهده دار و در ضمن خواستار توجه اشخاص متمکن گردید که نسبت به اداره مدرسه مساعدت نمایند. نظر به عدم تمایل مردم و نبودن استقبال عمومی، کارمندان این مدرسه بیش از یکسال بدون اخذ حقوق و با فداکاری قابل وصفی خدمت فرهنگی خود را با کمال عسرت و تنگدستی ادامه دادند.

"با لجمله ماهیانه شاگردان مدرسه در ماه اول  دوازده و در ماه دوم  شش تومان وصول گردید چون این وجه مختصر در مقابل شصت و هفتاد تومان بودجه مدرسه بسیار ناچیز بود برای ترغیب اولیای اطفال از ماه سوم، ماهیانه را موقوف کردم و همه شاگردان بطور مجانی پذیرفته شده و تهیه بودجه را  از  ممر اعانه در نظر گرفتم و به هر وسیله بود مصارف را الی ماه هشتم از خود و اعانه دیگران که  با  زحمات تمام  وصول  می شد فراهم آوردم. "

به مدت چهار ده ماه کارمندان این مدرسه بدون اخذ حقوق و با فداکاری قابل وصفی خدمت فرهنگی خود را با کمال عسرت و تنگدستی ادامه دادند و متاسفانه در پاییز1286  هجری شمسی بر اثر هجوم افراد یاغی و  اشرار محل و بروز نا امنی در منطقه مدرسه ناصری منحل و اثاثیه آن غارت شد.تا سال 1289 دبستان در حال تعطیل بود.

 در سال 1289شمسی مجدا بر اثر همت و مساعدت اهالی خلخال مدرسه مجدا بازگشایی شد و مبلغ 600 تومان وجه اعانه جمع آوری و دوباره میرزا محمد تقی به خلخال دعوت گردید و مجدا در میان شور و شوق اهالی علم دوست مدرسه با وسائل و تجهیزات بهتری شروع بکار نمود.

مدرسه در طول حیات خویش با فراز نشیب های بسیاری همراه بود و متناسب با تحولات سیاسی و اجتماعی منطقه  دچار تعطیلی و یا بازگشایی قرار می گرفت بطور مثال همزمان با نهضت جنگل و ورود میرزا کوچک خان به خلخال این مدرسه به " اتحاد اسلام" تغییر نام یافته و بازگشایی شد . یا اینکه در در زمان فرقه دموکرات آذربایجان کودکان خلخالی بار دیگر تحصیل به زبان مادری را در این مدرسه تجربه کردند.

 در سال 1325 بعد از سقوط فرقه دموکرات آذربایجان به نام " دبستان سعدی" تغییر نام یافت تا اینکه در  سال 1384 شمسی پس از سالها تلاش و گفتگو بالاخره با پافشاری مردم با فرهنگ خلخال و نیز همت مسئولان ذیبرط،  نام مدرسه به همان نام سابق خود یعنی ناصری برگشت . تا شاید قدم کوچکی در اعتلای نام مرحوم ناصر دفتر روایی برداشته شده باشد .

هم اکنون  مدرسه ناصری خلخال  با گذشت یک قرن از تاسیس آن،  به عنوان مستندی از فرهنگ و هویت والای فرهنگی در خلخال و سندی دیگر دال بر مظلومیت آذربایجان بر تارک این مرز و بوم می درخشد.

 

 

 

 

 

 

منابع و مراجع:

1-     خاطرات و اسناد ناصر دفتر روائی

2-     سایت اینترنتیwww.khalkhalim.com

3-     ویژه نامه " آذربایجان شهرلر تانیتیم توپلوسو

4-     خلخال و مشاهیر- سید مسعود نقیب

5-     نوید آذربایجان-  پیشینه تدریس زبان ترکی آذربایجانی-  زنده یاد دکتر صمد سرداری نیا

---

[1]  زنده یاد دکتر صمد سرداری نیا- پیشینه تدریس زبان ترکی آذربایجانی