bgsound src=" loop="-1">naghmeh.com/Naghmehcard/MIDI/TAVALOD.MID موسسه مطالعات و تدوین تاریخ اردبیل
 برنامه های پيشنهادي گراميداشت ثبت جهاني مجموعه شيخ صفي الدين اردبيلي که هرگز اجرا نشد

 

1-پیشنهاد گردید باتوجه به تناسب گرامیداشت ثبت جهانی بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی و عید غدیر خم و درصورت امکان، زمان انجام سفر رئیس محترم جمهور و مراسم گرامیداشت ثبت جهانی چهارم آذرماه مصادف با عید غدیر خم باشد ضمن اینکه باتوجه به سفر همزمان رئیس جمهور به استان های اردبیل و آذربایجانشرقی مقرر گردید اداره کل میراث فرهنگی،صنایع دستی و گردشگری هماهنگی های لازم دراین ارتباط به عمل آورد.

2 - پیشنهاد گردید مکان برگزاری مراسم با عنایت به نظر سازمان مرکزی سالن 6هزار نفری رضازاده بوده و اداره کل تربیت بدنی سالن را به ویژه از نظر سیستم صوتی آماده نماید.

3- پیشنهاد گردید سالروز تولد شيخ صفي الدين اردبيلي در تقويم هاي رسمي كشور به عنوان عارف وسالك نامي كشور ثبت گردد

4- پیشنهاد گردید مراسم سالانه (يا دوسالانه) نكو داشت مقام عرفاني شيخ صفي الدين اردبيلي با حضور كليه علاقمندان و مريدان شيخ از كشورهاي جهان (مشابه مراسم سالانه مولانا در قونيه) برگزار گردد.

5- پیشنهاد گردید یکی از ساختمان های قدیمی اردبیل (خانه ابراهیمی) به عنوان مرکز مطالعات صفویه پژوهی و مركز اسناد خاندان صفوي درنظر گرفته شده و با همکاری اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری و دائره المعارف استان تجهیز( زندگی، مطالب واسناد در ابعاد وجودي شيخ صفي الدين اردبيلي – تاثيرات سياسي – اجتماعي و ديني – اشعار و آثار–  مقامات عرفاني و ... در قالـب کتاب و سی دی و نرم افزار)  و همزمان با مراسم افتتاح شود.

6- باعنایت به پیشنهاد تولید سریالی باعنوان زندگی شیخ صفی الدین اردبیلی توسط صدا و سیما و تالیف کتابی با عنوان زندگی شیخ صفی الدین اردبیلی توسط دکتر ابوالحسن منذر پیشنهاد گردید تولید این سریال یکی از پیشنهادات استان به رئیس جمهور جهت تخصیص اعتبار لازم بوده و جهت معرفي چهره و شخصـيت والاي عرفاني ايشان ومعالاً معرفي دوباره اردبيل در سطح ملي و بين المللي از این امر استفاده لازم برده شود.

7- پیشنهاد گردید باعنایت به مراسم گرامیداشت، صدا و سیمای مرکز اردبیل ضمن فراخوان تلویزیونی اطلاع رسانی های لازم در این خصوص انجام دهد.(طرح سوالات همراه با جوائز نفیس به برگزیده ها)

9- پیشنهاد گردید توسط اداره کل تربیت بدنی پیگیری های لازم به منظور برگزاری یکی از مسابقات کشوری به صورت سالانه و به میزبانی استان اردبیل با عنوان جام صفویه انجام پذیرد.(ازجمله کشتی، وزنه برداری و چوگان بازی)

10- پیشنهاد گردید نمایشگاه یک ماهه 700 اثر مکتوب مربوط به صفویه از موزه ملی تهران به اردبیل انتقال و همزمان با گرامیداشت ثبت جهانی در معرض دید عموم قرار گیرد.

11- پیشنهـاد گردید مراسـم تجلیـل از پیشکسوتان و صفویه پژوهان و اساتید و مرمت کاران و تلاشگران ثبت جهانی بقعه شیخ صفی الدین و فعالین میراث فرهنگی و صنایع دستی و گردشگری  با حضور رییس محترم جمهور برگزار گردد و اداره کل میراث فرهنگی،صنایع دستی و گردشگری اسامی مذکور را تهیه نماید.

12- پیشنهاد گردید در کنار این رویداد ، نمایشگـاه جنبـی در حوزه‌هاي مختلف میـراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری و اجرای برنامه های شاد برای کودکان، جوانان و..... برگزار گردد .

13- پیشنهاد گردید به همین مناسبت بازدید رایگان از موزه های استان برای عموم مردم آزاد باشد.

15- پیشنهاد گردید اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی موضوع چاپ مجدد و تهیه دیوان خطائی را برای اهداء به میهمانان مراسم پیگیری نماید.

16- پیشنهاد گردید صدا و سیمای مرکز اردبیل با همکاری اداره کل میراث فرهنگی،صنایع دستی و گردشگری نماهنگی را برای پخش در مراسم تهیه نماید.

17- پیشنهاد گردید از سایت اختصاصی و اولیه معرفی بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی به صورت بازدید مجازی به زبانهای انگلیسی- عربی- فارسی- فرانسه- روسی و ترکی رونمایی گردد .

18- پیشنهاد گردید اداره کل پست استان با همکاری اداره کل میراث فرهنگی،صنایع دستی و گردشگری چاپ تمبری با تصویر مجموعه بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی را پیگیری نماید.

19- پیشنهاد گردید پرده خوانی جنگ چالدران توسط گروه عاشق لر استان آذربایجانشرقی باتوجه به تناسب موضوع اجراء گردد.

20- پیشنهاد گردید اجرای موسیقی مقامي با بهره گرفتن از اشعار سروده شده توسط شيخ صفي الدين اردبيلي اجرا شده و به گونه ای برنامه ریزی شود که اهداف و حال و هوای معنوی ثبت اثر تحت الشعای این اجرا قرار نگیرد .

21- پیشنهاد گردید باتوجه به سخنرانی های مسئولین اکثر برنامه ها قبل از برگزاری مراسم سخنرانی اجراء شده و مردم را از نظر روحی برای سخنرانی آماده نماید.

22- پیشنهاد گردیـد در اول برنامه در سالـن برگزاری مراسم مسابقه ای طرح شده و به چند نفر از کسانی که پاسخ صحیح داده اند در آخر برنامه جوایزی اهداء شود.

23-  پیشنهاد گردید همزمان با مراسم گرامیداشت ثبت جهانی، مراسم نورافشانی در بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی  نیز انجام پذیرد.

24- پیشنهاد گردید توسط حوزه هنری نمایشگاه عکسی از تصاویر اردبیل قدیم در جنب برنامه برگزار گردیده و مسابقه عکاسی و نقاشی با عنوان بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی برگزار گردد.

25- پیشنهاد گردید از سفرای کشورهای هدف گردشگری و کشورهای همجوار و کشورهایی که دارای علاقمندان به شیخ صفی الدین اردبیلی هستند نیز برای حضور در مراسم مذکور دعوت به عمل آید .

 

|+| نوشته شده توسط محمود محمد هدایتی در پنجشنبه سی ام تیر 1390  |
 ضرورت بررسی تاریخ اردبیل

                         بررسي تاريخ اردبيل واحیاءنقطه های تاریک تاریخ اردبیل از اساس و ضروریات موسسه مطالعات و تدوین تاریخ اردبیل می باشد.

       اسناد و عكس هائي كه در ویژه نا مه های موسسه ارائه مي شود بسياري از نكته ها و رازهاي مهم سياسي مربوط به مسائل گوناگون را روشن مي سازد و اميدواریم كه بررسي گوشه اي از تاريخ و بخشهاي از تاريخ سياسي و اجتماعي اخير اردبيل را روشن كند و كسي كه در اين راه گام نهاده چيزي جزء زحمت و پذيرش دشواريهاي گوناگون حاصل ديگري ندارد با اينحال شوق باطني و عشق خدمت به تاريخ شهرمان اردبیل باعث شده است كه تا اين راه را ادامه بدهيم و در اين راه هرگز خسته نخواهیم شد .

      شايد این پرسش به ذهن بعضیها بیاید كه بررسي حاكم ها و شخصيتهاي ذكر شده در اين متن در تاريخ تا بدين حد اهميت دارند؟ ولي بايد گفت شايد آدميان تاريخ ساز، چنان نبوده اند كه بايد باشند و چنان نكرده اند كه بايد مي كردند، فرد آدمي را فقط در آيينه جمع مي توان نظاره كرد و تا به تاريخ رو نياوريم از معرفت انسان محروميم، و اين را به خاطر  داشته باشيم براي بررسی تاريخ       بايد سه ضلع و یا سه بعد تاريخ را بايد در نظر گرفت، اولی بعد زمان، دوم بعد مكان و ديگري بعد انسان.

     اگر اين نظريه را قبول داشته باشيم و باور كنيم آن وقت، انكار نبايد بكنيم موقعيت و اهميت افراد و اشخاص را كه در روزگاري، از همين تاريخ و در سرزمينهاي از همين عالم براي مدتي، منشاء اثر و صاحب نفس و نفوذ بوده اند.

       بوده اند مورخاني نيز كه تاثير انسان را از هر عواملي كه بر شمرديم برتر مي ديده اند و بالنتيجه به نوشتن کتابهائی  پرداخته اند كه شامل شرح احوال رجال است و در اين ميان از پير دير اين مورخين يعني پلوتارك تا ابن خلکان که  وفيات الاعيان مي نوشت و ابن اثير كه اسد الغابه در معرفت صحابه داشت و كارلايل كه كتاب قهرمانان تنظيم كرد، و تا اين اواخر كه مكارم الاثار معلم حبيب آبادي شامل احول رجال قاجار بود و بالاخره شرح رجال مهدی بامداد.

      هم چنين آنهايي كه در احوال فردفرد شخصيت هاي تاريخي كتاب  مي نوشته اند،  ظاهرا  بيشتر  براين  نظريه  بوده اند كه براي حوادث تاريخي، نقش شخصيت از هر دوي آنچه گفتيم – زمان و مكان- برتر و بيشتر است.

        شايد اين چند سطر جواب باشد بر دوستاني كه مي پرسيدند كه بيشتر  خروجي  موسسه مطالعات و تدوين تاريخ اردبیل  را اشخاص تشكيل مي دهند، مانند:  سيد حسین اردبيلي،  ملا حبيب الله اردبيلي، رشيد الملك و حاكمان قديم اردبيل و ساير مجلاتي كه در ماههاي آتي چاپ خواهد شد مانند شيخ حسين لنكراني، سيد جليل اردبيلی، سيد عبداالرحيم خلخالی .حاج باباخان اردبیلی شایان ذکر است که  حاکم  زمان  حاج بابا خان  و قاتل  وی ( امیر السلطنه)  را در  این مجموعه نیاوردیم که در مجموعه حاج بابا خان که همراه بااسناد منتشر نشده در مورد وی میباشد منتشر خواهد شد.

   و اگر بگوييم كه دنياي آينده را شرح حال ها بنا مي كنند حرفي بي اغراق نگفته ايم.

  با تمام مشكلات فراوان از هر نظر توانستيم دفتري ديگر از مجموعه تاريخ اردبيل بنام حاكمان اردبيل تهيه نمائيم.

         اگر چه براي شناحت تاريخ يك منطقه و يا يك شهر شناخت اشخاص آن منطقه ضروري مي باشد و بدين ترتيب موسسه مطالعات و تدوين  تاريخ  اردبيل در  نظر دارد  براي  مشخص  نمودن   نكات پژوهش  نشده  تاريخ اردبيل  به  بررسي  شهرداران،   حاكمان و نمايندگان  را  مورد بررسي قرار دهد كه در اين راستاموسسه موفق شد  بررسي شهرداران اردبيل را به پایان برساند كه 85 سال تاريخ شهرداري اردبيل را با عنوان تاريخجه شهر و شهرداري بررسی و مکتوب نماید  و تهيه حاكمان قديم اردبيل كه به اتمام رسيده و اميد است كه در شماره هاي آينده شرح حال نمايندگان در دوره هاي مختلف مجلس شوراي ملي ايرانهمراه با اعتبار نامه آنها مورد بررسي قرار داده  و منتشر نماید. 

                                                   

|+| نوشته شده توسط محمود محمد هدایتی در چهارشنبه بیست و نهم تیر 1390  |
 المان میدان عالی قاپو که به تاریخ پیوست...

ميدان عالي قاپو (دوره معاصر 1380 – 1348)

شهر گسترده و قديمي چون اردبيل براي  تغيير چهره و دگرگوني احتياج به انقلاب سازندگي و كوشش مستمر دارد كه از سال 1347 در اولين نام انجمن شهر اقدام نمود كه اعضاي اين انجمن عبارت بودند از:

1-آقای دکتر لطفعلی منافزاده                                           

2- آقای دکتر یوسف معماری                                             

3-دکتر عبدالرحیم جلائی                                                              

4-آقای محمد امیری                                                                   

5-آقای محمد ذکری                                                                 

6-آقای بابا حاج نجفی                                                                

7- دکتر حاج خان اوغلان نوری                                          

8-آقای عباس رحیمیان                                                                   

9-آقای علی اصغر شیخ باقری                                             

1- محمد اميري: رئيس انجمن            2- دكتر يوسف معماري: نائب رئيس

3- لطفعلي منافزاده:  عضو                  4- دكتر احمد نائبي: عضو

۵-آقای بابا حاج نجفی و آقای محمد ذکری: دبیران انجمن

نوع اثر: ميدان عالي قاپو        مربوط به دوره معاصر (1380-1348)

طراح اثر: آرشيتكت آمريكايي (به نام گريگور)   (كارمند شهرداري اردبيل در سال 1348)

 

طرح ذهني:

ميدان به شكل بيضوي بوده كه از نظر كلي ديدي پوياتر داشته است – المان در يكي از كانونهاي بيضي قرار گرفته – استفاده از سه ستون با ارتفاع مختلف در المان چنين به نظر مي رسد كه اين سه المان نشأت گرفته از سه گنبد (مقبره شيخ صفي – مقبره شاه اسماعيل – حرم خانه) مي­باشد – حوض موجود در وسط سه ستون المان عنصري مقدس و پاك و ارزشمند بعنوان قلب تپنده المان مي­باشد. طراح المان با قرار دادن حوض در وسط سه ستون كه هر ستون نماد وحدت و ايستايي مي­باشد از دل زمين بسوي آسمان افراشته شده است نماد پاكي و مقدس بودن را تداعي مي­كند.

تعيين 3 ستون در المان عدد فرد (عدد خاص) بوده و فضاي تعامل هنري و هندسي بين آب و عناصر را ايجاد نموده است كاشي فيروزه­اي كه در ابعاد cm2×2 استفاده شده (رنگ آسماني – عروج و پاكي) را تداعي كرده و از نظر روانشناسي رنگ فيروزه­اي آرامش دهنده روح و روان مي­باشد.

قوس موجود در سه ستون المان خود نشاني از معماري اسلامي ايراني بوده و ارتفاع مختلف در سه ستون نشانه تعالي رشد و حركت و بالندگي مي­باشد.

كاربرد اثر:

ميدان عالي قاپو بخاطر هنر معماري زيباي منحصر بفرد و با وجود آرم شهرياران صفوي در سه ستون المان جايگاه بسيار عالي در فرهنگ مقدس و شيعي ‌داشته و با بيضي بودن ميدان طراح اين اثر توانسته پويايي را در ميدان ايجاد كند.

ميدان عالي قاپو يكي از بارزترين و مهمترين ميادين شهر بشمار مي­رود. مكان ميدان در مقابل ورودي بقعه شيخ صفي قرار داشته و سه ستون المان ميدان آنچنان باهم تركيب داشته كه با مركزيت سه ‌راهي (خ شيخ صفي – خ سيمتري – خ سعدي) آرم شهرياران صفوي موجود در بالاي هر ستون اسماء مبارك خداوند باري تعالي از هر خ قابل ديد مي­باشد هر رنگ آسماني المان كه فيروزه­اي مي­باشد موجب آرامش ناظران ميدان مي­گردد.

 مصالح مورد استفاده:

1- كاشي فيروزه اي در ابعادcm 2×2   2- ميلگرد و مفتول     3- بتن

تكنولوژي ساخت:

بتون بكارگيري شده مسلح بوده (داخل بتن جهت استحكام ميلگرد بافته شده است)

مقام باني:

باني اين ميدان دكتر احمد نايبي متولد 1305 داراي تحصيلات دكتري پزشكي از دانشكاه تهران شهردار اردبيل در سال 1348 مي­باشد. دكتر احمد نايبي قبل از تصدي شهرداري به سمت رئيس بيمارستان (شير خورشيد) فاطمي امروزي انتخاب شد و در زمان اندك سمت رياست بهداري انتخاب شد و نظام نوين اداري و درماني را پايه­گذاري نمود. در تصدي اين مقام چندين ساختمان و بيمارستان احداث نمود و خلاصه نشان دادند كه در يك محيط با امكانات كم مالي و محدوديت اداري نيز مي­توان جهش كرد به هدف بهسازي رسيد. عملكرد دكتر نايبي باعث گرديد تا انجمن شهر ايشان را به سمت شهردار اردبيل انتخاب كردند.

دكتر نايبي از آن پس راه پيشرفت را در اردبيل هموار كرد و توانست برنامه­هاي مصوبه را يكي بعد از ديگري اجرا نمايد كه ميدان عالي قاپو اردبيل يكي از اين مصوبه ها در سال 1348 بود كه با امكانات كم و بكارگيري آرشيتكتان آمريكايي با معلومات عالي و در مدت زمان كم اثر زيبا و خارق­العاده­اي در مقابل دروازه شيخ صفي خلق نمايد كه 32 سال در آن مكان مقدس خودنمايي كند.

ارزيابي:

ميدان عالي قاپو از سال 1380-1348 در ميداني مقدس جايگاه ويژه­اي داشته و خود نشاني از ابهت جايگاه صفويه در (تشيع) بوده است. و عناصر بكار رفته و رنگمايه آسمان تداعي شده زيبايي و عظمت و وحدت جهان اسلام تشيع اشاره مي­نمايد.

         گفتمش نقاش را نقشي كشد از زندگي          با قلم نقش حبابي بر لب دريا كشيد

                                                                              نوشته :بهزاد حسيني

|+| نوشته شده توسط محمود محمد هدایتی در دوشنبه بیست و هفتم تیر 1390  |
 تنوع توليد نان سنتي در نمين(مردم شناسی نمین)

 

امروزه نان را بيشتر از دكان نانوايي خريداري مي كنند. هر چند كه چه در شهر و چه در روستا خانواده هايي هستند كه نان را در تنور خانگي مي پزند و آن را به نانهاي غير خانگي ترجيح مي دهند.

در شهر نمين انواع نان هاي غير خانگي پخت مي شود. يعني لواش، سنگك ، بربري و نان روغني و حتي نانهاي سوخاري و رژيمي و ساير نانهاي فانتزي. البته نوع اخير در  يك نانوايي پخت مي شود. انواع ديگر در نانوايي هاي پراكنده محلات.

در عنبران كه در سالهاي اخير نام شهر را به دنبال خود يدك مي كشد و شهر شده حدود دوازده نانوايي وجود دارد كه سه تاي آنها بربري پخت مي كنند و مابقي لواش ، تعدادي از آنها ماشيني است و تعدادي ديگر به همان روش سنتي. در روستاهاي حور و كاسر و فيشه نانوايي دكان نيز وجود داشت. در روستاهاي يزن آباد و فتح مقصود امروزه نيز نان را بصورت خانگي تهيه مي كنند. هر چند كه آنها نيز وقتي گذرشان به شهرستان افتاد نان شهري مي خرند. اسامي نانهاي محلي .

1.      لواش lavas

2.      پنجه يئش panj yeis يا پنجه كش: نوعي نان ضخيم تر از لواش و كوچكتر از نان

3.   فطير fatir : نان هاي روغني را گويند. دو نوع است يكي ساده و ديگري مغزدار، نوع اخير ايشلي فطير isli fstir فطير مغز دار گويند.

فطير را معمولاً در مناسبت هاي خاص از جمله عيد فطر، عيد نوروز، و يا به عنوان نذري در محرّم و رمضان درست مي كنند. همچنين جهت باران خواهي (طلب باران) خانواده ها پخته به مصلّي (محل باران خواهي) مي برند و بين مردم پخش مي كنند. همچنين اگر عزيزي از خانوادۀ راهي سفر به شهرهاي دور باشد از آن پخته در كيف آن مي گذارند تا با خود ببرد.

4.   نان ساجي: لواش مانند نازك و گرد است كه بر روي ساج (صفحۀ فلزي محدّب كه بر روي سه پايه گذاشته مي شود)، تهيه مي شود.

اسامي نان هاي محلي

انواع نان

در ميان ترك زبان ها

در ميان تالش زبان ها

لواش

لاواش lavas

لووش lavus

نان دستي

پنجه ييش panja yis

پنجه كش panja kes

نان روغني

فطير fatir

زرن zeren

نان ساجي

ساج چوره گي saj coragi

توردا tuvard

كلوچه

كولچه kulca

قرز qerz

5.      در فصل بهار از سبزي هاي كوهي و خمير ناني موسوم به خيطاب (قطاب) xitab درست مي كنند.

لواش را روانه پخت نمي كنند. به مقدار زيادي مي پزند. امّا ساير نان هاي از دو سه روز يكبار پخت مي كنند. در شهر نمين زناني بودند كه كارشان پخت نان در خانه هاي مردم به خصوص مرفه الحال بوده است. گروه نان پزها از سه نفر به نامهاي چوره كچي corakci (نانوا)، وردنه چي vardana ci (زني كه وردنه مي زد و چانۀ خمير را پهن مي كردم . كونده چي kundaci  (كسيكه خمير را چانه چانه مي كرد) شكل مي گرفت. آنها در مقابل اين كار مزد مي گرفتند.

بعضي از مناسبت هاي پخت نان ذكر گرديد، اما ساير مناسبت ها:

ناني كه براي مراسم عروسي پخت مي كنند و اكثراً لواش است. موسوم به توي چورگي toy coragi (نان عروسي) مي باشد. نانوا در قبال پخت نان مزد مي گيرد. بقيه كارها با همكاري و همياري اقوام و همسايه گان صورت مي گيرد.

همچنين پخت نان براي خيرات بصورت گروهي و تعاون مي باشد.

بازماندگان متوفي مقداري آرد بين خانه ها پخش مي كنند و زنان خانه ها از ان نان پخته به آنها تحويل مي دهد و يا اينكه در خانه اي بصورت گروهي نان عزا و خيرات را پخت مي كنند. به ناني كه بدين مناسبت پخت مي كنند.

ياس چوره ايي yas coragi (نان سوگواري و عزا) مي گويند.

ناگفته نماند به نان بربري در نقاط مورد بررسي سومي somi مي گويند.

بنابه گفته پيرمردان اين نوع نان پس از آمدن ارتش شوروي  در زمان توده اي به منطقه رواج پيدا كرده و امروز نيز به همان نام يعني سومي somi رايج است البته در نانوايي هاي مغازه اي و غير خانگي.

امروزه انواع نان را از آرد گندم تهيه مي كنند. در گذشته از آرد جو نيز نان مي پختند بخصوص آنهايي كه وضع اقتصادي مناسبي نداشتند از جو نان مي پختند و يا آرد گندم و جو را مخلوط كرده، نان تهيه مي كرده اند. امروزه تنها در شهر نمين يك نانوايي غير خانگي نسبت به پخت نان جو اقدام مي كند.

پخت نان در خانه از وظايف زنان است اما در مغازه هاي نانوايي اين كار توسط مردان انجام مي گيرد.

 

 

|+| نوشته شده توسط محمود محمد هدایتی در دوشنبه بیست و هفتم تیر 1390  |
 غارت اردبیل به گزارش کتاب آبی (گزارشهای محرمانه وزارت امور خارجه انگلیس)

گزارشات را از کتاب آبی که گزارش های محرمانه وزارت امور خارجه انگلیس است با هم می خوانیم:

1- گزارش (27/تیرماه 1286/8ج/1325)آمده است وضع تبریز ظاهرا"به حالت سکوت و آرامی می گذردولی در زنجان و اردبیل اغتشاش عظیمی اتفاق افتاد،در زنجان مردم عمارات حکومت را غارت و حاکم را از شهر خارج کردند و در اردبیل خونریزی شدیدی روی داد واز قراریکه راپوت رسیده متجاوزاز صدنفردراوائل ماه ژوئیر1907(تیرماه 1286)درآنجا مقتول و مجروح گردید.[1]

2-در گزارش 23/مرداد1286/ماه رجب 1325می نویسد خبر رسید که مجددا"طغیان اغتشاش در اردبیل به ظهور پیوست مردم به خانه آگنت (کارمند-مامور سفارت خانه )روس حمله آورده وآنجا را غارت کردند.[2]

3-درگزارش فروردین 1287/صفر1326/می نویسد؛ناحیه اردبیل در ماه مارس (1908)مغشوش بود.ایل شاهسون دهات را غارت نمود.دسته ای از آنها به شهر اردبیل تاخت و تاز نمود .تقریبا"پنجاه خانه را غارت کرد و عده ای از صاحبان آنها را مقتول نموده اند حاکم آنجا رشید الملک به طرف تبریز فرار کرد.[3] 

4-در گزارش 24خرداد 1288/25/ج1/1327دولت روسیه یک دسته قزاق به مشهد و عده ای دیگر به اردبیل خواهد فرستاد تا از چپاول شاهسون که باعث تحصن مردم به قنسول خانه روس شده است جلوگیری نماید.[4]

5-در گزارش 29/خرداد 1288-سی ام جمادی الاول 1327-در نزدیکی اردبیل شاهسون ها دهات را می چاپند و مستحفظین قنسول گری روس را هم زیاد نمودند.[5]

6-در گزارش 24تیر ماه 1288/اول رجب 1327 بنا به اظهارات مسیوایزوسکی نقطه مخاطره دیگری هم موجود است و آن اردبیل می باشد که شاهسون تمام اطراف آن را چاپیده اند[6]

7-در گزارش31تیرماه 1288/4رجب 1327بعد از عزل محمدعلیشاه از سلطنت و پناهنده شدن او به سفارت روس مینویسد:دولت روس به دولت ایران اخطار می نماید.اگر دولت ایران برای جلوگیری از عشایر و استقرار نظام در اردبیل اقدامات لازم فوری ننماید دولت روسیه مجبور خواهد شد که برای حفظ منافع خود اقدامات لازم را بنماید(5)و یا زرده روز بعد در تاریخ 11مرداد ماه 1288/16رجب 1327مجددا"سفارت روس به دولت ایران یادداشت می فرستدکه اگر تا دو روز یک نفر حاکم لایق کاردان به همراهی یک عده قشون کافی به اردبیل اعزام نداردخود دولت روس مجبور است یک دسته قشون به آن نقطه گسیل دارد.[7]

8-در گزارش 12مردادماه 1288/17رجب 1327آمده کفیل وزارت امور خارجه به من اطلاع داد که برای اعزام قشون به سمت اردبیل تهیه دیده نشده است و این مسئله هم آن قدر فوریت ندارد. کاری که تاکنون شده این است که اساسا"مصمم شده ایم اگر دولت ایران از استقرار نظام اردبیل عجز بهم رساند دولت روسیه اردوئی به آن نقطه خواهد فرستاد.[8]

9-در گزارش ماه مرداد 1288/رجب 1327-شاهسون ها .........و اطراف اردبیل را غارت کرده اندمحمدقلی خان که یکی از روسای شاهسون و قاچاقچی معروفی است از طرف سپهدار به حکومت اردبیل منصوب گشت و با ایل خود وارد شهر گشته و خیال چپاول داشته است عده زیادی از مردم با رشیدالملک حاکم سابق که از طرف محمد علی میرزا منصوب بودبه قنسولخانه روس متحصن شدندو شهر را به تصرف قلی خان دادند ولی ورود صد نفر قزاق روس عملا"از اغتشاش جلوگیری کرده است .[9]

در اوایل ماه اوت دولت روسیه به دولت ایران اطلاع داد که اگر تا چهارم ماه اوت یک نفر حاکم مقتدر با استمداد کافی به اردبیل اعزام نشودبرای استقرار نظم دولت روسیه مجبور است که آن نقطه را با قشون خود منظم نمایدمعهذا در دوم ماه اوت 2شعبان /1327/27مردادماه /1288فاتح السلطنه به حکومت اردبیل منصوب  و از تبریز به منطقه مأموریت خود عازم گردید.[10]

در تلگراف 25شعبان 1327/19شهریور ماه 1288ستارخان مأمور اردبیل شد و از تبریزحرکت کرد. بیش از حرکت ،ستارخان به توسط پول سعی کرده بودکه اهالی نمایشی داده نگذارند مشارالیه به اردبیل فرستاده شودولی حکومت اعتناء نکرده و در حکم خود ثابت ماند.[11]

10-در گزارش 21مهرماه 1288/دوم رمضان 1327آمده است موقع اردبیل خطرناکتر شده روسای شاهسون که به ستار خان تسلیم شده بودند با رحیم خان جنگ نخواهند کرد و از شهر خارج شده اند ظاهرا"یکی از روسای قوی قره باغ موسوم به ضرغام که گمان می رفت با رحیم خان ضدیت داردحالابا او همراهی می نماید .تلگرافی به امضای رحیم خان و چند نفر از روسای شاهسون به این عنوان«سفارت روس اعلیحضرت محمدعلیشاه »نزدهمکار روس من فرستاده اند که به محمد علی میرزا برساند.آنها در این تلگراف اظهار میدارند که تمکین  به اوضاع حاضره نخواهند کرد و بعد از تصرف اردبیل به طرف پایتخت حرکت خواهند کرد ؛موعدی که برای حرکت خودشان داده بودندمنقضی شده و آنها فقط شمال شرقی اردبیل را تصرف کرده مشغول غارت هستند ژنرال قنسول روس قول داده است که تلگراف مذکور را پس فرستاده و جواب بدهدکه آدرس تغییرکرده است .[12] تلگراف مورد اشاره در گزارش فوق چنین بوده :

«طهران .سفارت روس جناب حلالت مآب اجل جنرال کنسولگری دولت بهیه روس دام اقباله به خاک پای مقدس مبارک اعلیحضرت محمد علیشاه ارواحنا فداه مدتی است این مشروطه طلبان بنای بلوا و قتل و غارت را گذاشته اول چه قدر از آقایان و سادات تبریز به قتل رسانیده و خانه ایشان را غارت کردند و از آنجادراردبیل چند نفر سادات و آقایان اردبیل را کشتند و تمام دار ندار آنها را بردند و مجتهد که نایب امام است در تهران چند نفر مجتهد و آقایان را بقتل رسانیدند اینهاباارامنه و گرجی هاهمدست شده از اول علماءو سادات ما را کشتند، اگر آنها مذهب داشتند علما ءو سادات چه تقصیر دارند کلیه خیالشان در قطع ریشه ماست در این صورت متجاوز از چهارکرور        نفوس و عموم خوانین و روسای قرجه داغ و عموم بیگ زادگان و  روسای قوچه بیگلو و کدخدایان طوایف شاهسون متفق القو ل شده انشاءاله چهاردهم  شهر حال عموما"بطرف اردبیل حرکت کرده تا جان در بدن داریم نخواهیم گذاشت کسی در هیچ جا اسم مشروطه ببرد و در خدمتگذاری در راه پادشاه خودمان مضایقه نداشته جان و مال خودمان را تصدَق کرده از اطاعت تجاوز نداریم محض اطلاع خاطر اقدس ملوکانه ارواحنا فداه عرض شدمهرها ، یا رحیم ،عبده محمد حسین ،عبده سرداربهری، هزار ،نصرت الملوک ،سعداله، امیر ،عبده عباداله ،عبده الراجی ماماس، آقاخان ،آقاابن السلطان ،نورالله ،صاحب علی، اسکندر،عباداله الصالحین .[13]

11-در گزارش 30مهر ماه 1288برابر با هشتم شوال 1327شاهسون ها و قراداغی ها اردبیل را محاصره کرده اند و چند روز است جنگ مدامت دارد.مشکل است اطلاعی از آن جا حاصل نمود به جهت اینکه سیم های تلگراف قطع شده است ولی از قرار معلوم ستارخان سخت گرفتار است و مخبرالسلطنه حکم نموده است که هزارنفرسواردرتحت ریاست صمدخان (شجاع الدوله )بدون تعویق بطرف سراب حرکت نمایند که 200نفر سوار اینانلو فردا وارد شوند200نفر قزاق ایرانی با چهار توپ امروز وارد تبریز شده اند بقیه قشونی که از تهران فرستاده شده است از قرار معلوم هنوز هم در زنجان هستندحکومت زنجان مشغول قلع و قمع مستبدین آنجاست.اردوئی برای خلاصی اردبیل تهیه می شودو اردوگاه در بیرون تبریز است [14]

در مجموع حوادث یکماهه مینویسد:دراواسط ماه سپتامبر(شهریور 1288/شعبان 1327)ستارخان برای استقرار نظم به اردبیل فرستاده شد ورود او اثر خوبی نبخشید و راپوت داده شده

است که اردبیل و اطراف آن آرام است .[15]

12-در گزارش اول آبان 1288/9شوال 1327میسوپاکلاواسکی به من اطلاع داد که قنسول روس در اردبیل از دولت متبوعه خود تقاضای استمداد برای محافظت جان و مال اتباع روسیه نموده است .دولت ایران سعی کامل می نماید که این اوضاع را تسویه کند.450نفر با دو عراده توپ از تهران فرستاده شد.[16]

از تلگراف دوم آبان 1288/10شوال 1327من در خصوص اردبیل با مسیونرانوف مذاکره نمودم ایشان گفتند چون که  قشون روس نمیتواند زودترازدوهفته به اردبیل برسدمعهذافایده نداردکه امپراطوری قشون برای حمایت اتباع خود به آن نقطه بفرستد.و به این جهت او به تهران اخطار نموده است که در صورتیکه قره داغیها و شاهسونها خسارتی به روسها وارد بیاورند مسئولیت آن به عهده دولت ایران خواهدبود ،در جواب سوال من که آیا مأموران روس می توانند جلوگیری از چپاول رحیم خان نمایند مسیوسازانوف گفت که طبیب روسی خیلی به او اصرار نموده است که آرام باشد ولی او قبول هیچ نصیحتی نمی کند،جناب ایشان گفتند خبربرای اورسیده است که نفاق ما بین شاهسون ها و قراداغیها افتاده و این مطلب شاید اشکالات را آسان نماید[17]

13-در گزارش ششم آبان 1288/ چهارده شوال 1327-ژنرال قنسول روس دستورالعمل به ویس قنسول خود در اردبیل فرستاده است که به رحیم خان اخطار نماید که دولت روسیه اورا مسئول هر نوع خسارت مالی و جانی که به اتباع روس وارد بیاید خواهد دانست.یک اخطار کتبی هم به همین مضمون به رشیدالملک که با صدنفرقزاق ایرانی به سراب برای مذاکره بایاغیان رفته بود از طرف ژنرال قنسولگری روس داده شد که به رحیم خان برساند در این اخطار اخیر همکار روس من به رحیم خان اطلاع داد که بعلاوه او مسئول شرارتهای شاهسون ها خواهد بود چون که واضح است او (رحیم خان) آنها را تحریک به یاغی گری نموده است این تهدیدات اثر خوبی خواهد بخشید.

تقریبا"1500سواره و پیاده در تحت ریاست باقرخان از تبریز حرکت نموده اندولی تا مدتی که هنوز نتیجه مذاکره معلوم نشده است آنها در آن طرف باسمنج توقف خواهند نمود.

یک استعداد 800نفری در مراغه حاضر است که در  موقع لزوم در تحت ریاست صمدخان حرکت خواهند کرد.در اردیبل 1000نفر در تحت ریاست ستارخان هستند.عناصرمرتجعین در قشون دولتی داخل هستندهر چند که حکومت آذربایجان اظهار امتنان از آنها نموده است ولی اطاعت و همراهی آنها به دولت جدید خیلی غیرمتحمل است در صورتیکه آنهاگمان کنندکه روسیه همراهی با این اغتشاش دارد.به این جهات و نظرقوه یاغیان جنگ در این موقع خطرناک است من از ژنرال قنسول روس مشورت نمودم که آیا ممکن است ما نفوذ خود را برای نظم             وآسایش به کار ببریم او قول به همراهی داد ولی ما متفق        شدیم که منتظر نتیجه مذاکرات بشویم .

قشونی از تهران فرستاده شده است تماما"وارد شده اند این قشون مرکب از 200نفرقزاق و200نفر سوار اینانلواست مابقی قشون که گمان میرفت در زنجان است در آن نقطه نیستند. [18]

14-در گزارش 8آبان ماه 1288/16شوال 1327من از مسیوایزولسکی دیروز سوال نمودم که آیا خبرتازه ای از اردبیل برای اورسیده است مشارالیه جواب داد که امور درآن نقطه خیلی خراب است ولی در آن جا 100نفر قزاق هستند و امیدوار بود از اینکه آنها فقط می توانند جان اتباع روس را محافظت نمایند زیرا که این عده قلیل نخواهندتوانست محافظت اموال آنها را بکنند . من اظهار نمودم که دولت ایران قشون به فوریت برای رفع غائله می فرستد مسیوایزولسکی ناامید بود از اینکه قشون ایران بتواند کاری بکندو به من اطلاع داد که او دولت ایران را مسئول هر نوع خسارت که به اتباع روس وارد بیایدخواهد دانست [19]

15-در گزارش 11آبان 1288/19شوال 1327می نویسد من افتخار دارم از اینکه راپوت بدهم امروز روزنامه اخباررسمی اعلام زیر را انتشارداد.عناصر یاغی و طبایع سرکش ایل معروف شاهسون که در نزدیکی سر حد قفقاز سکنی دارند.اغتشاش مملکت و سقوط کامل حکومت ایران راغنیمت شمرده.دراین اواخرچندین مرتبه نواحی اردبیل ایران را که در مقابل قفقاز واقع است تاخت و تاز کردند.

در تابستان امسال تا نزدیکی شهر اردبیل پیش رفته و تامدتی هم عبور ومرور قوافل تجاری را در راه آستارا و اردبیل و تبریز بواسطه دزدی و غارت بکلی مقطوع نمودند به این سبب مقدار زیادی مال التجاره روس که بایستی به تجارتگاه داخله ایران حمل گردد در بندر حاج طرخان جمع شدبواسطه اقدامیکه قنسولگری های ما در تبریزواردبیل نمودنددرآخر ماه اوت توانستند چندین کاروران از مال التجاره که جمع شده بوددرتحت محافظت قزاق روسی از راه مذاکره عبور دهند در همین موقع شاهسونها شروع به حرکت به طرف اوبه های خود کردند لیکن در اوایل ماه اکتبراخبار شیوع یافت که این عشایر دوباره خیال لشکرکشی به طرف اردبیل را دارند و بعلاوه این قضیه تازه آنهابواسطه اتفاق قرا داغیها به ریاست رحیم خان که در محاصره تبریز معروف شده بود شکل یک نوع اقدام تکنیکی را پیدا کرد .شاهسونها و قراداغیها مخصوصا" به هواخواهی محمد علیشاه مخلوع و برهم زدن مشروطه ایران پیش می آمدندنظر به اضطرابی که در اردبیل پیداشده بود فرمانفرمای آذربایجان به ستارخان معروف حکم داد تا با دسته ای از مجاهدین بدان جا رفته و دستورالعمل به او داده شد که نظم را برقرار ساخته جلوگیری ازاحجافات مجاهدین آن که ولایت اکثر آنها از قفقاز آمده اندنماید .ستارخان وقتی وارد اردبیل شد بدوا"سعی کرد که قفقازیهاراخلع سلاح نموده وازشهر خارج کند لکن در این فقره موفقیت حاصل نکرد و در همان وقت شاهسون ها و قراداغیها نزدیک به اردبیل شده و بیرحمانه تمام دهات عرض راه را غارت می نمودنداغلب مجاهدین ستارخان از او جدا شده و به تبریز مراجعت کردند در 12اکتبر(که 25ماه فرانسه باشد)رحیم خان و شاهسونها داخل شهر اردبیل گردیده و مشغول جنگ با عده قلیلی از مدافعین شهر شدند.ستارخان و حاکم خود را در قلعه محفوظ داشته و شهر را به تقدیر واگذار کردند؛خبر تازه که رسیده مشعر براین است که ستارخان به سراب فرار کرده و شاهسونها اورا محاصره نموده و تسلیم اورا می خواهند و چون این اتفاقات به سرعت روی داد دولت ایران امر نمود که از تبریزقشون به اردبیل فرستاده شود و 200نفر قزاق ایرانی با یک عراده توپ هم از بریگاد قزاق تهران اعزام گردد وبی پولی و عدم تکمیلات نظامی حرکت اردوی تبریز را به تعویق انداخت و اردوی تهران هم بواسطه بعدمسافت تصور نمی شود که به زودی وارد اردبیل گردد و در این موقع فقط ویس قنسول روس مقیم اردبیل 100نفر قزاق و دو عراده توپ کوچک برای محافظت خود دارد و برای آنکه این عده کم برای محافظت اتباع روس متفرق نشوند ویس قنسول به تمام اتباع روس حکم داد که در یک نقطه در تحت حمایت قنسولگری جمع شده و اموال خود را در منازل خود بگذارند.

سفیر روس به دولت ایران اطلاع داد که دولت ایران مسئول غرامت هر نوع خسارت مالی و جانی که به اتباع روس وارد شود خواهد بود.

در همین وقت کفیل ژنرال قنسولگری روس مقیم تبریز به رحیم خان اطلاع دادکه مسئولیت اتباع روس شخصا" به عهده اوست. ویس قنسول روس نتوانست که اقدام مذکور فوق را به عمل بیآورد زیراکه اهالی از ترس جان فورا"خود را درخانه های اتباع روس پنهان کردند و نمی گذاشتند ایشان از منزلهای خود خارج بشوند در این هنگام شاهسون ها و قراداغیها ارک را سخت بمبارده می نمودند و چون قنسول خانه جنب ارک واقع است لهذا ان نقطه هم در آتش بود.

نظر به این اوضاع و خطری که ویس قنسول و اتباع روس را تهدید می نماید دولت روس اقدامات برای فرستادن استعداد فوری از نقاط نظامی قفقاز برای قنسولگری نموده است چراکه ورود قشون از تبریزیاقزوین به اردبیل زیادتر طول خواهدکشید[20]

16-در گزارش 19آبان ماه 1288/27شوال 1327مسیوپاکلاوسکی به من اطلاع داد که به قشون مامور اردبیل همان دستورالعمل که به قشون تبریز داده شده بود داده شده است که در امور اداری مداخله نکرده ولی نگذارند در راه آستارا دزدی و غارت شود و کاروانی را که اموال غارتی حمل کنند توقیف نمایند قشون در سر حد آستارا حاضر نگاه داشته خواهد شد ولی در صورت لزوم از سر حد حرکت خواهند نمود .[21]

17-در گزارش دیگری باز تاریخ 11آبان ماه 1288/19شوال 1327 آمده در ملاقاتی که امروز از مسیوایزولسکی نمودم مشارالیه بمن گفت بیم آن را دارم که دولت روسیه مجبور بفرستادن استعدادی قوی به اردبیل بشود.بجهت نزدیک بودن آن شهر به سرحد روس برای روسیه مشکل است که در این اوضاع هرج ومرج که ممکن است به طول انجامد خودداری کند مایل نبودن ایزولسکی به اعزام چنین اردویی دلایل واضح دارد.ولی اگر قشون فرستاده شود رحیم خان و اتباع او خوب قلع وقمع خواهند شد و در واقع فایده به حال ایران خواهد داشت در صورتی که اندک مخالفتی برضد اوضاع حاضره در آن تصور شود مسیوایزولسکی گمان نمی کندکه قشون ایران بتواند از عهده این اغتشاش برآید.[22]

18-باز در گزارش دیگر به همان تاریخ می نویسد:خبر به تبریز رسیده است که ستارخان از اردبیل فرار کرده و با همراهی سوار کمی وارد سراب شده است سه روز قبل از قنسول روس در اردبیل تلگرافی برای ژنرال  قنسول روس رسید که شهر بزودی به تصرف یاغیان خواهد افتاد و یکی از روسای مجاهدین استدعا از ویس قنسول روس نموده است که به نام انسانیت قشون روس به اردبیل احضار بشود و بعلاوه او به ویس قنسول روس گفته بود که قورخانه آنهاتمام شده است و اومسئول نخواهد بود اگر اهالی از خوف به قنسولگری حمله بیاورند.

امروز 42نفر قزاق روسی با یک صاحب منصب بنا به خواهش قنسول روس به سراب فرستاده شد مشارالیه تلگراف نموده بود که یاغیان شهر را تهدید می نمایند.گمان میرود که اردبیل تاکنون گرفته شده است مامورین محلی خیلی مایوسند.استعداد دولتی یا قابل جنگ نیستند یا آنکه متمایل به طرف مقابل انداگر ممکن باشد باید دولت ایران اردوی قوی تحت ریاست رئیس قابلی بدون تعویق به آنجا بفرستندازقرار معلوم عده ای از قشون در بین راه هستند.[23]

درگزارش13 آبان ماه1288/21شوال1327آمده روزنامه«روسیا» امروز اعلان رسمی ذیل را منتشر نمود :به موجب خبرتازه ای که ازاردبیل واصل گردیده است.حکومت محلی واعضا انجمن و علماء به ویس قنسوللگری روس متحصن شده اند و بعد از آن فورا"شاهسون ها و قراداغیها شهر را تصرف نمودندتمام بازارها و کاروانسراها و اغلب خانه ها غارت شده است شاهسونها از ویس قنسول  سه نفر ازاشخاصی را که در قنسول خانه متحصن شده اند مطالبه می نمایند بیم آن است که حمله به قنسول خانه برده شود ومستحفظین قنسول خانه که مرکب از 100نفر قزاق است نمی توانند تحمل  این حمله را بیاورند.نظر به این اتفاقات یک با تالیون پیاده و   200نفر قزاق و دوعراده توپ ودسته مهندس به اردبیل فرستاده شده است یک اردوی دیگر هم در شرف حرکت به آن طرف است به جهت اینکه اگر موقع بیش آمده اقدام مجدانه در دفع این عشایر نمایند .[24]

19-در گزارش 13آبان ماه 1288/21شوال 1327آمده است : مسیوایزولسکی امروز به من اطلاع داد که او بی اندازه نگران است از برای سلامتی قنسول و اتباع روس در اردبیل شاهسونها تسلیم حاکم وعلما و اشخاص دیگر را که به قنسولخانه متحصن شده اند مطالبه مینماید ممکن نیست  که نتیجه راپیش بینی نمود.چون او مطمئن بود که قنسول تقاضای  آنها را قبول نخواهد کرد تلگراف آخری  که از قنسول رسیده است به تاریخ دو روز قبل است اگر حمله جدی به قنسولخانه بشود این صد نفر قزاق که در اردبیل هستند ابدا" نخواهند توانست قنسولگری را محافظت کنند.شصت کیلومتر مسافت بین آستارا و اردبیل است دسته اول قشونی که بطرف اردبیل عازم شده است فردا به آستارا خواهد رسید.شاهسونها تعهداتی که در مقابل خلاف های مختلف خود از قبیل قتل یک نفر صاحب منصب روسی نموده بودند عمل نکرده اند به عقیده من برای دولت روسیه فقط یک راه باقی است و ان هم فرستادن قشون کافی است که قلع و قمع از رحیم خان و اتباع  او و شاهسونها بنماید.مسیو ایزولسکی باز به عقیده سابق خودباقی بودکه سعی دولت ایران برای جلوگیری از  این اغتشاش بی فایده خواهد بود.[25]

باز در گزارش دیگری به همان تاریخ مینویسد: شاهسونها اردبیل را تصرف و غارت نموده اند ویس قنسول روس را محاصره کرده و تسلیم بعضی از متحصنین را مطالبه مینماید حاکم واعضاء انجمن و قسمتی ا زاهالی در آنجا متحصن شده اند ویس قنسول روس استدعای کمک فوری مینماید.ستارخان واردتبریزگردید.[26]

20-در گزارش 25 ابان 1288/ برابر با سوم ذی قیده  1327 امده بعد از دو روز مذاکره رحیم خان و اتباع او از شهر خارج شدند.یک مجلس اداب مذهبی که درآن هم علماءو هم کشیشان ارامنه حضور داشتند برای شکر گذاری از خلاصی شهر منعقد گردید و بعد هم از طرف قشون روس نمایشی داده شد .[27]

درگزارش17آبان1288/25 شوال 1327 امده است استعداد عازم اردبیل شده اند من اطلاع حاصل نموده ام که اقدامی برضد شاهسونها نخواهد شد برای انکه خسارت جانی برای روسها حاصل نشده است هر چند که در موقع غارت ضرر مالی وارد امده است قشون روس نظم را در شهر برقرار خواهند کردو اگر قشون ایران وارد گردد نخواهد گذاشت که در شهر جنگ شود اکر چه مسیو ایزولسکی میگفت ممکن است در نقاط دیگر با شاهسونها جنگ نماید.جناب وزیر به من اطلاع داد که رحیم خان به سراب وارد شده است و اظهار نموده است که با قراداغی ها و شاهسونها منفقا" به طرف تهران حرکت خواهد کرد.[28]

21-در گزارش 20 ابان 1288/ 28 شوال 1327 مینویسد:من از میسیو ایزولسکی سوال نمودم که ایا خبر دیگری از اردبیل برای ایشان رسیده است.گفتند خبر تازه که به ایشان رسیده است این است که رحیم خان حاکم برای شهر تعیین کرده و حاکم هم با عده در ارک منزل کرده است قسمت مهم قشون رحیم خان در اردوگاه مستحکمی نزدیک شهر اقامت کرده اند.رحیم خان از ویس قنسول روس ملاقات نموده و تقاضای خود را برای تسلیم اشخاصی که در قنسول خانه متحصن شده اند پس گرفته است و اظهار صداقت و با وفائی نسبت به روسیه نموده و پیشنهاد کرده است که خوبست روسیه تمام نقاطی را که قشون او در آنجا توقف دارند تصرف نماید.

اهالی اردبیل از ورود قشون روس خوشحال شده و حالا تقاضای تبعیت روس را مینمایند.مسیو ایزولسکی گفت لازم به اظهار نیست که تمام خواهش ها و پیشنهاد های فوق رد شده است من سئوال نمودم آیا رحیم خان در خصوص حرکت به طرف تهران اظهاری کرده است ؟جناب وزیر جواب دادندکه نمی دانم  چنین اظهاری کرده است یا نه !من گفتم از قراری که اطلاع حاصل نمودم استعداد کافی از تهران به طرف اردبیل حرکت کرده است گفتند

 محتمل است جنگی واقعی بشود .اگر قشون دولتی فتح کرد. آن وقت معلوم خواهد گردیدکه دولت ایران می تواند به قوه خود نظم را در آن صفحه برقرار سازد ولی اگر برخلاف رحیم خان غلبه کند آن وقت به طرف تهران یا تبریز حرکت خواهدکرد ولازم است تاوقتی نتیجه این نزاع معلوم شود قشون روس در قزوین توقف نماید.[29]

22-در گزارش 7آبان ماه 1288/15شوال 1327................رحیم خان و شاهسون ها اردبیل را تهدید می نمایند از قراریکه می گویند رحیم خان اظهار کرده است که برای محمد علی میرزا قیام نموده و این اقدامات را می نماید ولی سابقه او نشان میدهدکه مقصود او غارت است و خیال سیاسی در سرندارد دولت ایران سعی کامل به عمل می آوردکه رفع این سر دسته دزدان غارتگر رابکند.[30]

23-در گزارش 2آذر ماه1288/10ذی قعده1327خبر می دهد کفیل ژنرال قنسولگری اعلیحضرتی مقیم تبریز به من اطلاع میدهد که 3200نفر قشون روس اردبیل را تصرف نموده و فوجی را که من راپوت داده بودم در آستارا حاضر خواهند بود یقینا" داخل در عده مذکور فوق هستند.[31]

24-در گزارش 6آذر ماه 1288/14ذی قعده1327 می نویسد :که شاهسونها به قشلاق خود در مغان و رحیم خان به قراداغ مراجعت نمود .[32]

25-در گزارش 8 آذر ماه 1288/ 16ذی قیده  1327آمده است      مسیو پاکلاوسکی به من اطلاع می دهد که دولت روسیه مصمم شده که اکثر قشون خود را از اردبیل خارج نماید.[33]

26-در گزارش 21آذر ماه 1288  /29ذی قیده1327 می نویسد : با کمال افتخار راپورت میدهم که اشعار نامه رسمی ذیل به اوضاع اردبیل امروز صبح در این جا به طبع رسیده است .

بمحض آنکه قسمت اول قشون روس که برای حفظ قنسولگری و اتباع روس مقیم اردبیل فرستاده شده اند وارد اردبیل شدند.سوارهای قراجه داغی و شاهسونها که قبلا" این شهر را تصرف و غارت کرده بودند فورا" ازآن محل متفرق شده و به اردوهای دوردست خودشان رفتند از آن به بعد در اردبیل و حوالی آن نظم اعاده شدو فقط در آن راه قافله بزرگ بین آستارا و شهر تبریز دزدی تک تک مشاهده میشود.

نظر به وضع امور وملا حظه اینکه حضور استعداد زیادی در اردبیل بیش از این لزوم نخواهد داشت معهذا دولت امپراطوری روس تصمیم عزم نموده که قسمت عمده قشون مأمور آنجا را احضار نماید و فقط در محال اردبیل پنج دسته پیاده نظام و یک باطری توپ کوهستان و سه دسته ستینا قزاق و یک دسته مهندس باقی بگذارد .که به کمک این قوه قنسولگری و اتباع روس را در مقابل هر اتفاقی حفظ نموده و هم چنین ذهاب و ایاب قوافل تجارتی را در راه آستارا و تبریز دایر دارند.

از دستجاب مذکور فوق سه دسته پیاده و باطری توپخانه و یک دسته ستینا قزاق ودسته مهندس در اردبیل مقیم خواهند بود و یک دسته اسکادران قزاق و یک دسته از پیاده نظام مشغول حفاظت از راه مذکور بین آستارا و اردبیل بوده و سه اسکادران قزاق و یک دسته از پیاده نظام راه بین اردبیل و سراب را حراست خواهند نمود و راه بین خط مزبور و شهر تبریز حفظش به عهده دستجاب شهر تبریز خواهد بود.

اما در خصوص خساراتی که در موقع غارت اردبیل بواسطه عشایر به تبعه روس وارد آمده مسئولیت آنها به عهده دولت شاهنشاهی ایران گذارده خواهد شد:

دولت مزبور مسئول اردوئی است که برای تنبیه عشایر قراجه داغی و شاهسون و برای استردادخسارتهای مزبور گسیل نماید. بعلاوه به دولت ایران اخطار شده که اگر استعداد اردوئی مـأمور اردبیل وظایف تکالیف راجع به خود را انجام ندادند و توصیه اتباع روس حاصل نگردیددر آن وقت دولت روس راسا"اقدامات جبریه در موقعی که مقتضی بدانند نسبت به عشایر مزبوره خواهند نمود.[34]

27-در گزارش 22آبان ماه 1288/30شوال 1327 ........ اینک مفتخریم ترجمه تلگراف دو طغری تلگرافی که رحیم خان و روسای شاهسون و قراجه داغ به شاه مخلوع و دو نفر از (روسای بختیاری امیر مفخم و سردار جنگ مخابره  کرده اند لفا ارسال دارم ؛ لازم  نمی دانم مجددا" مصدع شده  وقایعی  که بالاخره منتهی به تسخیر و غارت اردبیل گردید در این جا تکرار نمایم .به محض ورود قشون روس در اردبیل یاغیان غفار خان نامی را به سمت حکومت گذاشته و از شهر بیرون رفته در اردوئی که در خارج شهر سابقا" ستارخان تهیه کرده بود اقامت  نمودند........ صورت تلگرافی  که رحیم خان و روسای دیگر عشایر به شاه مخلوع مخابره کردند .این تلگراف  را ما در زیر گزارش مورخه 21مهرماه 1288/2رمضان 1327 گزارش شماره دهم از تاریخ هجده ساله آذربایجان احمدکسروی آوردیم .ولی آنچه در این جا آمده یک تفاوت فاحش با آن دارد و آن این است که کسروی نوشته بود در 14شهرحال عمو ما" به طرف اردبیل حرکت کرده .......و در این جا آمده است که در 14رمضان به طرف اردبیل حرکت نمائیم و این تلگراف بی عنوان بوده آنجا عنوان کاملا" درج شده است و بعضی تفاوت های جزئی در عبارات هم مشاهده می شود.

اما تلگراف دوم که به امیرمفخم و سردار جنگ کرده اند چنین است : مدتی می گذرد که این مشروطه خواهان تولید انقلابات کرده قتل و غارتها نمودند چه کس ها از علما ءو سادات تبریز و سایر نقاط اند که آنها را نکشته اند .از ابتدا قصد آنها مشروطه نبوده است بلکه خرابی مذهب اسلام را در نظر داشتند.

لهذا تمام خوانین و روسای قراداغ و بیگ زاده ها و کدخدایان شاهسون جمع و متفق شده که در روز 14رمضان به سمت اردبیل حرکت نمائیم برای اینکه مشروطه خواهان آنجا را تمام کرده از آنجا به طرف تهران عزیمت کنیم . پس از اینکه مستقیما"به آنجا آمدیم تا جان در بدن داریم نخواهیم گذاشت اسم مشروطه در ایران باقی باشد برای اطلاع شما عرض شد.امضاءرحیم خان و نه نفر روسای شاهسون و قره داغ .[35]

 28-در گزارش ماهانه نوامبر می نویسد در اول ماه نوامبر 19آبان ماه 1288/19شوال 1327ستارخان که در اردبیل دچار ومحصور رحیم خان و شاهسون ها شده بود با عده ای کمی از همراهان فرار کرده و خود را به تبریز رسانیده است نایب قنسول روس در لردبیل به قنسول جنرال تبریز تلگرافی چنین راپوت داده بود که شهر اردبیل قریب به تسخیر شدن است و استعداد دولتی قور خانه شان تمام شده و از من درخواست نموده اند که قشون  روس را وارد شهر نمایم زیرا که مسئولیت امنیت تبعه روس را دیگر نمی توانند تقبل نمایند و بعلاوه خوف دارند که اجماع اهالی وحشت زده حمله به قنسولگری ببرند.

29-در گزارش پنجم نوامبر 1909(13آبان ماه 1288/21شوال 1327)کفیل جنرال کنسولگری انگلیس در تبریز راپوت داده است که اردبیل مسخر و غارت شد و مامورین محلی وبعضی دیگر در ویس کنسولگری روس متحصن شده اند و یاغیان تسلیم آنها را می خواهند ویس قنسول روس تقاضای کمک فوری نموده است دولت روس تصمیم عزم نموده که بر عده مستحفظین قونسولگری اردبیل خود بیفزاید وسیله فرستادن عده ای قشون معتنابه در تحت مذاکره است .

30-در تاریخ 19آبان ماه 1288/27شوال 1327 یک فوج سرباز روسی از آستارا  به عزم اردبیل حرکت کرده بودند مأمور یت آنها این بوده که راه را دایر نگاهداشته و اموال غارتی را اعم از اینکه حمل قافله بوده و یا در خانه ها انبار شده باشد جلوگیری نمایند؛ یک رژیمان نیز در آستارا حاضرند که در صورت لزوم حرکت نمایند .

31-در تاریخ 16نوامبر (24آبان/2 ذیقیده) مأمورین روسی در تبریز اظهار می داشتند که لااقل دو فوج و دویست قزاق تا آن وقت وارد اردبیل شدند در تاریخ 17نوامبر (25آبان ماه /3 ذیقعده) ویس قنسول دولت روس راپوت داد که بعد از دو روز مذاکرات رحیم خان و سوارهایش اردبیل را تخلیه کردند.اجماع اهالی دعای مخصوص برای شکرانه از خلاصی آوردند در آن دعا کشیش های ارامنه و ملا های مسلمان شریک و پیشوا بودند پس از آن ازقشون روس سانی دیده شد؛

در تاریخ 27نوامبر (5آذر /13ذیقعده )«مستر اسمارت »راپوت داد که رحیم خان به قراجه داغ و شاهسون به قشلاق خود به مغان رفته اند .در تاریخ سی ام نوامبر  مسیو پاکلوسکی اعلام داشت که مصمم شده اند که قسمت عمده قشون را از اردبیل احضار نمایند .رشیدالملک در این ضمن به اردبیل رسیده و در زمام حکومت را به دست گرفته و قدری استعداد دولتی نیز وارد آنجا شده اند[36]

32-در گزارش 30بهمن 1288/8صفر 1328..........راه بین اردبیل و تبریز معرض تهاجم و تاخت وتاز شاهسون و قطاع الطریق دیگر گردیده و قوافل از برای مراوده امنیت و اطمینان ندارند اهالی در وحشت و اضطرابند و از نزدیک بودن قشون روس که تاحدی به آنها تامین میدهدخوشوقت می باشند.[37]

در گزارش 5 اسفند ماه 1288/13صفر 1328 در ولایات اردبیل بنا

به اظهار وزیر داخله شاهسونها تسلیم شده و وعده داده اند

که اموال راکه در طغیان اخیر غارت کرذه اند مسترد دارند.[38]

34-در تلگراف سوم اردیبهشب 1289/12ع 2/1328 سردار اسعد بمن اطلاع داده است که بپرم شاهسون ها را در نزدیکی اردبیل شکست فاحشی داده و وزیر مختار روس صحت این خبر را تصدیق نمود.[39]

35-در گزارش ماهانه آوریل اردیبهشت 1289/ربیع اثانی 1328آمده است .در اول ماه آوریل 400نفر از بختیاری ها در تحت فرمان سردار بهادر پسر سردار اسعد با 170نفر فدائی در تحت ریاست یفرم خان و صدنفر ایرانی و توپخانه از تبریز به طرف اردبیل حرکت کرده اند مقصوداین اردو سرکوبی شاهسون است که اخیرا" در اردبیل غارت ها کرده اند.[40]

در گزارش ماهیانه اردی بهشت 1289/جمادی الاول 1328آمده : اردوی دولتی که در تحت فرمان سرداربهادر و یپرم چنانچه سابقا" راپوت داده شد و در محال و نواحی اردبیل با طایف شاهسون مشغول جنگ و جدال بودنداینک به کلی فاتح و منصور شده و شاهسونها کاملا" مقهور ومغلوب گردیده اند و بالنسبه آرامش وانتظامی  در آن نواحی آذربایجان اعاده شده.[41]

36-در گزارش تیر ماه 1289رجب وشعبان 1328آمده  که سردار بهادر و پیرم خان که مأمور اردبیل بودند در اواسط ماه (ژوئن 1910=جمادی الثانی 1328) از رشت گذشته و به طرف طهران رفته .[42]

37-در گزارش 2مهر ماه /1289/20رمضان 1328می نویسد : حکومت اردبیل که 1000نفر استعداد برای خلع اسلحه  شاهسون تجهیز نموده بود در پنج میلی اردبیل از شاهسون شکست خورده اند یک قسمت از استعدادش به شاهسون ملحق شده و یک قسمت اسیر ودستگیر گردیدندو معدودی با خود حکمران به اردبیل  فرار نموده و  تمام  اسلحه و  قورخانه را به  دست یاغیان گذاردند.

وزیز مختار شارالیه اظهار داشتند که اگر ملاحظه قشون روس نمی بود شاهسون یک مرتبه دیگر شهر را غارت می کردند هیچ چیزنمی توانست آنها را منع و جلوگیری نماید .فعلا" شاهسون مشغول عارت ؛اتباع روس در قراجه داغ و سایر نقاتط شمال می باشد.[43]

38-در گزارش 7شهریور 1289/25شوال 1328وزیرمختار روس به من اطلاع دادند که حالیه طوایف شاهسون اطراف مجاور اردبیل را در تحت اختیار و قدرت خود دارند و از قرار راپوت در نزدیکی تبریز مشغول غارت هستند.[44]

مقارن اواخر سپتامبر 1910(مهرماه 1289/رمضان 1328)راپوت رسید که اغتشاشات سخت در اردبیل ظهور کرده .طوایف شاهسون طغیان نموده و استعداد حکومت راشکست داده و چند عراده توپ از آنها گرفته اند .مشغول غارت بوده اند چنان شهرت کرد که پسر رحیم خان که با پدرش تبعید شده بود به قراجه داغ مراجعت نمود و تولید اغتشاشات می نماید.[45]



[1] -کتاب آبی ص66جلد اول

-همان ص72ج1                                                                                                                                                                   [2]

[3] -همان ص178ج1

[4] -ص579ج3

[5] -ص596ج3

[6] -همان ص628

[7] -ص652

[8] -ص653

[9] -ص701

[10] -ص709

[11] -ص719

[12] -ص736و737

[13] -تاریخ هجده ساله آذربایجان .کسروی بخش یکم امیرکبیر 1340ص90

 [14] کتاب ابی ص738وص739

[15] -ص743

[16] -ص739

[17] ص737وص748

[18] -ص749

[19] -ص752

[20] -ص754و755

[21] -ص756

[22] -ص750

[23] -ص750

[24]-ص751

[25] -ص752

[26] -ایضا"ص752

[27] -ص757

[28] ص756

[29] -ص757وص758

[30] -ص758

[31] -ص765

[32] -ص766

[33] -ص766

[34] -ص776و777

[35] -ص779-781

[36] -ص784

[37] -ص814

[38] -ص819

[39] -ص838

[40] -ص845

[41] -ص855

[42] -ص891

[43] -ص924

[44] -ص934

[45] -ص938

|+| نوشته شده توسط محمود محمد هدایتی در شنبه بیست و پنجم تیر 1390  |
 متن دیوان جنونی اردبیلی در موسسه مطالعات و تدوین تاریخ اردبیل
جنونی اردبیلی:
از سخنوران قرن دوازدهم هجری است مردی ادیب وشاعر بوده و در غزل و ترجیع بند و قصیده و رباعیات توانائی قابل تحسین داشته است در1107 از گفته های خود دیوانی تنظیم نموده كه بنا به نوشته «الذریعه» حاوی 3254 بیت شعر می باشد .مولف الذريعه آن ديوان را ، منضم به يك جنگ نامه دركتابخانه "سلطان القرائي" در تبريز ديده است در این سده یعنی سده‌ی دوازدهم، زبان ادبی به تدریج به شکل عمومی و یگانه درآمد. ارتباط بین لهجه‌های محلی بیش‌تر شد و اختلاف میان آنها کاهش یافت. کلمات دخیل در زبان ادبی کم‌تر شده ولی در سبک‌های علمی ناچار اصطلاحات عربی به کار رفته است. این دیوان به خط نستعلیق و در ۲۸۵ صفحه می باشد.

 

|+| نوشته شده توسط محمود محمد هدایتی در چهارشنبه بیست و دوم تیر 1390  |
 میرزا آقا خان حبیبی

میرزا آقا خان حبیبی در موفقیت حبیبی، بازاریان اردبیل، که از آزادیخواهان پشتیبانی میکردند، اثر زیادی داشتند و اصولا آنها از کودتای حوت 1299 حمایت و طرفداری جدی مینمودند زیرا از وضع نابسامان گذشته ناراضی بودند و تغییر وضع راتحولی در طریق اصلاح کارها و پیشرفت مملکت میپنداشتند و از این رهگذر در سوم اسفند 1303 برای تجلیل از آن مراسمی برپاداشتند و در آن روز که مصادف با بعثت پیامبر بزرگ اسلام آذین بندی و چراغانی مفصلی کردند و با نقل و نبات از مردم پذیرائی نمودند. امین نیز رژه ای در بازار ترتیب داد و در میان احساسات پرشور مردم سخنان امید بخشی ایراد کرد. غیر از او میرزا عباس محسنی (شالمان اوف) هم سخنرانی نمود و ترجمان احساسات همشهریان گردید.

باری مأموریت امین مدت زیادی طول نکشید و غلامعلیخان سرهنگ بجای او بعنوان حکمران و فرمانده پادگان وارد شد. در دوران ریاست شادروان حاج میرزا بیوک آقا در بلدیه طرحهائی برای عمران شهر تهیه گشته بود که بتدریج بعد از وی بمرحلۀ اجرا درآمد و اهم آنها کشیدن خیابان و ایجاد باغ ملی و گردشگاه عمومی بود.

ایجاد اولین خیابان و باغ ملی اردبیل:  از وقایعی که میتوان در این بخش از آن سخن گفت ایجاد اولین خیابان در اردبیل است. این شهر بطوری که قبلا نیز گفته ایم از شهرهای مهم تجارتی بود و در شبانه روز کمتر لحظه ای میگذشت که صدای زنگهای شتران شنیده نشود و شترهای حامل بار در کوچه ها و گذرگاهها در حرکت نباشد. بنابراین اردبیل شهر آبادی بود و تجارتخانه ها و کاروانسراها و عمارت بسیار جالب و گران قیمتی داشت، عماراتی که نظیر آنها در پایتخت و شهرهای بزرگ دیگر کمتر دیده میشد.طبیعی است که شهری بدین عظمت و با آن وضع ورود و خروج مال التجاره ، کوچه ها و معابر زیادی داشت و برای نظافت آنها کوشش میگردید و شبها نیز با فانوسهائی که بر سر درهای خانه ها ونقاط مختلف بازارنصب بود روشن نگاه داشته میشد. النهایه این معابر بیشتر متناسب با اوضاع و مقتضیات روز بود و وسیعترین آنها برای عبور دو یا سه کاروان شتر بماحاذات هم، یا حرکت یک ارابه یا درشگه بوجود آمده بود و برای عبور ماشین و کامیون که کم کم بدین شهر نیز می آمدند، استعداد نداشت.

از سوی دیگر نیز بدان علت که شهر همواره در معرض هجوم و غارتگری عشایر بود معابر بصورت کوچه های پیچ و خمدار احداث گشته و شرایط طوری منظور شده بود که هنگام چنین حملاتی با بستن اول و آخر آنها، یک کوچۀ طولانی حالت یک دژکوچک بخود میگرفت و نفوذ مهاجمین در آنها متعذر میگردید. قابل توجه است که در عهد شاه عباس هم کوچه ها بهمین شکل بوده و پیتر و دولاواله» که همراه آن پادشاه باردبیل آمده در سفرنامۀ خود، آنجا که سخن از شهر میگوید، بدین موضوع اشاره میکند.

دستور احداث خیابان در سال 1307 خورشیدی بمرحلۀ اجرا درآمد و نقشۀ آن چنان تصویب شد که دروازۀ تبریز بخط مستقیم به دروازۀ آستارا وصل گردد و از «تابار قاپوسی» تا «زنجیر»[1] خیابان وسیعی بنام خیابان پهلوی بازشود.

این کار نیز با عدم رضایت مردم مواجه گردید زیرامنازل و خانه هائی از آنان ویران میشد و قسمتی از بازار، بویژه مسجدی بنام «سرچشمه» نیز در مسیر آن قرار میگرفت. با این حال تخریب ساختمانها آغاز گشت و خانه ها و مغازه هائی که درنقشه قرار داشتند در هم کوبیده شد.

امروزه با پیدایش ماشین های عظیم راه سازی و بیلهای «هیدرولیک» گشودن یک خیابان وخراب کردن خانه ها ،حتی بریدن کوهها امر آسانی شده است ولی در آن ایام فقط بیل و کلنگ و بازوان عمله ها بود که می بایست آن همه آبادی را ویران نماید و خاک و خاشاک آنرا بوسیلۀ چهارپا و گاری به بیرون شهر منتقل سازد. لذا باز شدن خیابان مدت بالنسبه زیادی بطول انجامیدو چون قدرت مالی و اقتصادی مردم نیز تعریفی نداشت و آثار وقایع دردناکی، که قبل از آن تاریخ این شهر بخود دیده بود، هنوز کمابیش برجای بود، از اینرو عمران آن سالهای ممتدی طول کشید. در این امر عامل دیگری نیز مؤثر بود وآن اینکه مرکز دادو ستد کلی، مثل شهرهای دیگر ایران، بازار بود و در خیابان خرید و فروش نمیشد و اگر کسی مغازه ای را نیز آمادۀ این کار می نمود مشتری و خریداری ، بویژه درفصل زمستان، پیدا نمیکرد.

مسئلۀ مسجد نیز قابل توجه بود زیرا خراب کردن مسجد در آن عهد کار نامعقولی بشمار می آمد و دولت جانب احتیاط را از این حیث رعایت می نمود. این بود که مسجد را در وسط خیابان گذاشتند و دور آنرا بشکل دایره ای برای عبور و مرور درآوردند. مؤمنین و اهل محل نیز بنای آنرا نو کردند و با سنگ و آجر مسجد هشت ضلعی زیبائی، که دور تا دورش پنجره بود، ساختند، این بنا در سال های اخیر بدستور «مهام» نام استاندار آذربایجان شرقی شبانه ویران گردید و جای آن بعدها بمیدانی مبدل شد که در تاریخ تنظیم این مجموعه میدان 25 شهریور خوانده میشود.

بموازات ایجاد این خیابان باغ ملی نیز در سمت غربی نارین قلعه احداث گردید. محل آن بیشه زاری بود که «حصارلی باغ» خوانده میشد. در سال 1303 خورشیدی، زمانی که شادروان حاج بیوک آقا واهب زاده رئیس بلدیه بود، این باغ بوسیلۀ آقای غلامحسین حبیب الهی از صاحب آن، مرحوم حاج حبیب خوئی، برای بلدیه خریداری گردید و بعدها با همت شادروان سرهنگ غلامعلی خان، فرماندار و فرمانده وقت پادگان اردبیل بصورت باغ زیبائی درآمد.

زمین این باغ نسبت باطراف گودتر بود از اینرو در قدیم آب نهری که از محلۀ شاه باغی، برای پر کردن خندق میگذشته گاه و بیگاه در آن ریخته وآنرا بصورت مردابی درآورده بود ولی در عهدی که باحداث باغ اقدام شد از آن باتلاق اثری نبود. باغ ملی، که مردم عامی آنرا «ملت باغی» میگفتند، با سبک زیبائی ساخته شده بود. درختان اقاقیا با نهالهای دیگری که از جنگل آورده در کنار جویها وگذرگاههای آن کاشته بودند توأم با گلهای رنگارنگ و معطری که در کرتها کاشته میشد صفای خاصی بدان می بخشید. نرده های چوبی محکمی که برنگ آبی رنگ شده بود حد شرقی آنرا در مجاورت خیابان تشکیل میداد و مخصوصاً درگاه بزرگ چوبی آن، با عظمت خاصی که داشت، در نظر بیننده جلوه گری می نمود . بر صفحۀ هلالی بالای این درگاه صورتهای برجسته و مجسمه مانندی بشکل ملائکۀ بالدار نصب و بطرز جالبی رنگ شده بود و اشعاری که بطور منبت بر دور طاق هلالی آن قرار داشت نمونه ای از این هنر زیبا بشمار می آمد.

از آنجا که نو پردازی کورکورانه در عهد ما بیش از واقع بینی رواج دارد بجای آنکه آن باغ زیبا را بشکل اولۀ خود نگهدارند و بر صفا و طراوتش بیفزایند در دو سه سال اخیر با برید درختها، آنرا  از شکل «باغ ملی» بصورت «پارک عمومی!» درآوردند و کلاغ وار نه تنها کبکش نکردند از زاغ بودنش نیز باز داشتند[2].

در جنگ بین الملل دوم، زمانی که هنوز کشورما مورد تجاوز همسایگان شمالی و جنوبی قرار نگرفته بود، باغ ملی عصر ها مرکز تجمع بازاریان و فرهنگیان و جوانان بود زیرا در آن زمان در اردبیل رادیو محدود بود و جز در چند خانواده هنوز داشتن آن معمول نبود. حاج آقا نام مجاهد، که از یاران قدیم حاج بابا خان بود، «بوفۀ» باغ ملی را در اجاره داشت و دور حوض بزرگ و سط آن میز و صندل گذاشته با چای و بستنی از مشتریان پذیرائی می نمود. یکدستگاه رادیو نیز در کنار بساط خود گذاشته بود و یک ساعت بغروب مانده که چراغهای برق روشن میشد[3] ایستگاه رادیو «برلین» را که بزبان فارسی برنامه پخش میکرد، میگرفت. ساکنان اردبیل آن روز، باصطلاح معمول «زرمنوفیل» بودند و از فتوحات برق آسای آلمانیها در اروپا ابراز خوشوقتی میکردند. از اینرو هر روز جمع کثیری برای شنیدن اخبار جنگ بدانجا می آمدند و گاه علناً نیز ابراز احساسات میکردند وفی المثل وقتی گویندۀ رادیو، بدروغ یا راست میگفت که امروز سپاه آلمان بیست فروند هواپیمای متفقین را سرنگون نمود یا فلان لشگر آنها را از کار انداخت اینان بر آن موفقیت کف میزدند. شنیدنی است که روز اول تیر ماه 1320 احساسات آن جماعت مبدل بیأس و ناراحتی گردید زیرا در آن روز گویندۀ آن رادیو خبر حملۀ آلمانیها را بروسیۀ شوروی اعلام داشت. شنودگان این خبر از آن جهت ناراحت شدند که جنگ را در دو جبهه علیه موفقیت آلمانیها دریافتند و نیز نگرانیهائی از حیث کشیده شدن دامنۀ نبرد بایران تصوی نمودند. مع الاسف تصور آنها تحقق یافت و شصت و چهار روز بعد میهن ما باشغال نظامی روس و انگلیس ،و بعدها آمریکا، درآمد و بساط کافۀ باغ و رادیو نیز برچیده شد.

درضلع غربی باغ ملی ساختمانی با تالارهای بزرگ بعنوان باشگاه احداث شده بود که بعدها مقر فرمانداری شهرستان شد و کنون نیز این بنا در اختیار آن مقام است و در قسمتی از آن هم خانوادۀ او زندگی میکند.

بعد از 12 سال خدمت میرزا آقا خان حبیبی در شهرداری اردبیل در سال 1314 آقا خان حبیبی با سمت فرمانداری پشت کوه ( ایلام فعلی) اردبیل را ترک می نماید. و طبق اسناد موجود در موسسه درطی سالهای 1315 تا 1319 اشخاصی همچون مافی- خدابنده لو- وزیری به شهرداری اردبیل انتخاب شده اند که متاسفانه هیچ اطلاعاتی در مورد زندگانی و عملکرد آنها در شهرداری وجود ندارد.

در سال 1326 میرزا آقا خان حبیبی برای بار دوم شهرداری را تحویل می گیرد.

 



[1] - دورازه ای را که بطرف جادۀ تبریزبود چون در قلمرو محلۀ طوی یا «تابار» قرار داشت تابار قاپوسی و دروازۀ شهر بطرف آستارا را، بدان جهت که از طرف ادارۀ گمرک زنجیری بر آن بسته میشد «زنجیر» میگفتند.

[2] - معروف است این کار را شهرداری برای آن کرده  است که همسر فرماندار وقت از صدای چند کلاغی که ر بالای درختان آن لانه داشته اند آسایش خاطر پیدا کند ...

[3] - در آن زمان دستگاه و وسایل ایجاد برق در ایران زیاد نبود و درشهرهائی مثل اردبیل چون مصرف روز هم نداشت لذا موتور برق تقریباً یک ساعت بغروب مانده بکار می افتاد.

|+| نوشته شده توسط محمود محمد هدایتی در یکشنبه نوزدهم تیر 1390  |
 عشیره قرامان در دوره صفویه

 

 طایفه قرامانلو- قرامانلوها عشیره ای بودند در آسیای صغیر و له علت گرایش به تصوّف و وابستگی به خانقاه اردبیل که از زمان تیمور در آنها پدید آمده بود و مخالفت با سلاطین عثمانی در دوران سلطنت شاه اسماعیل صفوی به طرف ایران حرکت کردند و پادشاه صفوی آنها را در کشور اسکان داد. قرامانیان سلسله ای از حکمرانان بودند که از سال 654 هـ. ق تا سال 868 هـ. ق بر بخشی از شهرهای آسیای صغیر از جمله لارندا، سیواس، قونیه، قرامان ارمناک حکمرانی داشتند نخستین کسی که از این خاندان به حکمرانی رسید قرامان بن نوره بوده که در حوالی سال 654 به حکومت رسید و به سال 678 وفات یافت (معجم الانساب زامبادر ج 2 ص 236 به نقل از لغتنامه علاّمه فقید دهخدا) این خاندان دشمن قدیم و عدو دیرین آل عثمان بوده اند (از سعدی تا جامی، علی اصغر حکمت، چاپ قم، 1339، ص 585).

پرفسور اسماعیل حقی اوزون چارشی لی در تاریخ عثمانی می نویسد: بر حسب تحقیقات اخیر درباره اصل و نسب عشیره قرامان دو نظریه وجود دارد: طی یک نظریه آنها به تیره سالورا غوزها؛ و به موجب نظریه دیگر به تیره افشار اغوزها منسوبند علاءالدین کیقباد اول (1) در اثنائی که عشایر ترکمن را در مرزهای روم و کیلیکیها مستقر می کرد در سال 1228 میلادی عشیره قرامان را در حوالی ارامناک که از تصرّف ارامنه کیلیکیها بیرون آورده بود اسکان داد. در این ایام بزرگ عشیره قرامان شخصی به نام سعدالدین اوغلی نور صوفی بود ...

پس از نور صوفی پسرش کریم الدین قرامان (2) سرکرده عشیره شد و قلچ ارسلان چهارم (3) ارامناک را به او داد تا از درآمد حاصله از اراضی آن گذران کند (4) قرامانیان با وجود گسترش روزافزون قدرت عثمانی ها در مقابل این دولت موضع خصمامه ای اتخاذ کرده می کوشیدند که از هر فرصتی برای ضربه زدن به آن استفاده کنند. (5)

ارومیه لی نور علی خلیفه «نور علی خلیفه اهل ارومیه» که از سوی شاه اسماعیل به آناطولی اعزام شده بود ... طوقات را تصرف کرده به اسم شاه اسماعیل خطبه خواندند و نیروئی متشکل از عشایر افشار و ارساق، قرامانی طور قود بوزوق لو. تکه لی و حمید ایلی گردآوری کرده آغاز به فعالیت کردند. (6)

همین گروه اند که در سال 917 به سوی ایران عقب نشینی کردند و شاه اسماعیل سران آنان را به علّت حمله به یک قافله پانصد نفری از تجّار در مرزار زنجان به قتل رسانید و بقیه عشایر را در مملکت اسکان داد.

ابو سعید خان بهادر نوین اعظم چوپان بجانب روم فرستاد ...

چون ابناء قرامان در مطاوعت و حصور اهمال نمودند در اوّل بهار که جهان طراوت از سر گرفت به جانب قونیه تاختن کرد و دارالملک قونیه را از تشبث و تصرّف ابناء قرامان مستخلص گردانید ... (7)

1- علاءالدین کیقباد اوّل 616-634.

2- کریم الدین قرامان 654-678.

3- قلچ ارسلان چهارم 655-663 تواریخ به نقل از اخبار سلاجقه روم، باهتمام دکتر محمد جواد مشکور، چاپ کتاب فروشی طهران، چاپ اول 1350.

4 و 5 و 6: تاریخ عثمانی نوشته پروفسور اسماعیل حقی اوزون چارشی لی، ترجمه دکتر ایرج نوبخت، انتشارات کیهان، صفحات 49 و 50، جلد اول، چاپ اول 1368 و صفحات 87 و 246، جلد دوّم، چاپ اول 1369.

7- تاریخ سلاجقه یا مسامره الاخبار و مسایره الاخبار تألیف محمد بن محمّد آق سرائی انتشارات اساطیر، چاپ دوّم 1362، صفحه 312.

|+| نوشته شده توسط محمود محمد هدایتی در شنبه هجدهم تیر 1390  |
 جاهي اردبيلي

مؤلف سخنوران آذربايجان نامش را ابوالفتح ميرزا فرزند ظهيرالدين بهرام ميرزا صفوي نوشته است. تخلص اين شاهزاده جاهي بود و افكار عالي و روح بزرگي داشت. علوم و فنون معموله زمان را پيش اساتيد فن تحصيل كرده و قرائت عشره و علم تجويد را پيش شيخ فخرالدين طبسي و والد ماجد او شيخ حسن خدابنده گذرانيده بود و بعداز تنقيح علم صرف و نحو و معاني و بيان و و منطق و تحصيل اصول تتبع علم رجال و تصحيح كتب احاديث نبوي و امامي در علم سير و نسب و تواريخ استحضار كاملي بدست آورده بود.

جاهي تذكره اي بنام فرهنگ ابراهيمي در شرح حال سخنوران نامي تأليف كرده است كه يكي از منابع و مراجع سفينه خوشگوار است. اين شاهزاده خط بسيار زيبايي داشته و نستعليق را خيلي خوب مي‌نوشته و در عروض و قافيه نيز تبحر كاملي داشته است. او داراي كتابخانه گرانبها و پرارزشي بوده كه شامل كتب نفيس ومرقعات مرغوب و خطوط اغلب خوشنويسان استاد و درجه يك بوده است.

مجالس اين شاهزاده هميشه با حضور و شركت اساتيد و دانشمندان و فضلا تشكيل مي‌يافت. هر سخنوري كه به خراسان وارد مي‌شد، او را نزد خود نگاه مي‌داشت و پذيرايي مي‌كرد و آنان را معزز و محترم مي‌داشت.

جاهي در علم عروض و قافيه نيز بسيار وارد و اطلاعات كافي داشت. خواجه حسين ثنايي قصيده‌هايي در مدح بزرگواري او سروده و ساقي‌نامه خود را بنام وي موشح ساخته است.

         مولانا قاسم قانوني كه در علم ادوار و نواختن قانون از اساتيد مسلم آن عصر محسوب مي‌شد، از دوستان جاهي بوده است و علي‌قلي بيك انيسي هم از تربيت شدگان جاهي است و اين تخلص را جاهي از او گرفته بود. شاه اسماعيل ثاني وقتي كه به سلطنت رسيد، در سال 984 هجري قمري اين جوان بسيار شريف و دانشمند را با يازده نفر ديگر از شاهزادگان به قتل رسانيد و با اين كار جنايتي بزرگ مرتكب شد. عبدي جنابدي در تاريخ آن واقعه تأسف‌آور گفته است:

گل گلزار حيدر كرار

 

خلف آل احمد، ابراهيم

بر فلك سود افسرش كه نهاد

 

در مقام رضا سر تسليم

گفت تاريخ سال قتل مرا

 

بنويسيد (كشته ابراهيم)

 

جهان خانم صفوی (م ح 930 ق)، ادیبۀ شاعرۀ فاضله از زنان سخنور عصر خویش. وی علوم اسلامی و فنون ادب را از افاضل معاصرین خود فرا گرفت و تبحر کافی یافت. هنگامی که به سن رشد رسید، با شاه اسماعیل اول صفوی (جلوس 907-930 ق) ازدواج کرد و به دربار صفویه راه یافت. او زنی سخنور و ادیب بود. تذکره ها و مورخین می نویسند که شاه اسماعیل صفوی همسر دیگری به نام حیات داشته و او نیز مانند وی دارای طبع موزونی در شعر بود. روزی جهان خانم که در مجلس شاه صفوی این شعر را می خواند:

تو پادشاه جهانی جهان ترا باد

که پادشاه جهان را جهان به کار آید  

حیات خانم همسر دیگر شاه که نیز حضور داشت چون این سخن و بیت را بشنیدی بی درنگ در پاسخ او چنین به عرض رساند:

ترک جهان بکن تا ز حیات برخوری

هر که غم جهان خورد کی ز حیات برخورد

بعضی گفته اند حیات خانم در پایخ او چنین گفت: (اگر حیات نباشد جهان چکار آید).

منابع: اعیان الشیعه، 4/248؛ تذکره الخوانین، 84؛ تراجم اعلام النساء، 394؛ پرده نشینان سخنگوی، 34؛ خیرات حسان، 1/94؛ ریاحین الشرعیه، 4/132؛ زنان سخنور، 1/166؛ فرهنگ سخنوران، 1/227.

|+| نوشته شده توسط محمود محمد هدایتی در چهارشنبه پانزدهم تیر 1390  |
 امضا’ تفاهم نامه بین فرماندهی انتظامی استان اردبیل و موسسه مطالعات و تدوین تاریخ اردبیل

                                                             بسمه تعالی

 

                                                                                                                                                                    

 

                                                                                                                                                                                                                                                                         

                                                    ((تفاهم نامه  همکاری))

تفاهم نامه همکاری پژوهشی و تحقیقاتی میان فرماندهی انتظامی استان اردبیل (دفتر تحقیقات و مطالعات کاربردی)    و مؤسسه مطالعات و تدوین تاریخ اردبیل

          در راستای تعاملات علمی ،پژوهشی بین مراکز و مؤسسات تحقیقاتی کشور و مراکز پژوهشی نیروی انتظامی و بهره مندی از امکانات و توانمندی های یکدیگر در زمینه های علمی، پژوهشی و تبادل تجربیات طرفین و همکاری مشترک بین و فرماندهی انتظامی استان اردبیل(دفتر تحقیقات کاربردی ) از یک طرف ومؤسسه مطالعات و تدوین تاریخ اردبیل از طرف دیگر منعقد می گردد.

ماده 1) هدف

همکاریهای مشترک در کلیه زمینه های مطالعاتی و پژوهشی بین  فرماندهی انتظامی استان اردبیل (دفتر تحقیقات کاربردی) و  مؤسسه مطالعات و تدوین تاریخ اردبیل با  در نظرگرفتن کلیه امکانات  طرفین اعم از علمی،فنی، اطلاعاتی، تجربه وتخصص.

ماده 2) موضوع

الف) زمینه های همکاری و تعهدات مشترک

1-     همکاری مطالعاتی درباره موضوعات پژوهشی طرفین

2-     همکاری در زمینه انتشار ویژه نامه های مربوط به استان اردبیل

3-     فراهم نمودن امکان استفاده از آرشیو عکسهای تاریخی  مؤسسه مطالعات و تدوین تاریخ اردبیل

4-     فراهم نمودن استفاده از منابع دست اول مؤسسه مطالعات و تدوین تاریخ اردبیل

5-     فراهم نمودن استفاده از اسناد موجود در مؤسسه مطالعات و تدوین تاریخ اردبیل

6-    فراهم نمودن استفاده از اطلاعات موجود از شهرهای اردبیل . سرعین . نمین و سایر شهرهای استان از آرشیو مؤسسه مطالعات و تدوین تاریخ اردبیل

7-     فراهم نمودن استفاده از اطلاعات موجود روستاهای استان اردبیل از آرشیو مؤسسه مطالعات و تدوین تاریخ اردبیل

8-    فراهم نمودن امکانات لازم برای تدوین پایان نامه های مربوط به ا ستان اردبیل در مقطع کارشناسی ارشد و دکترا برای پرسنل محترم نیروی انتظامی

ب) تعهدات دفتر تحقیقات و مطالعات کاربردی

     1- فراهم نمودن زمینه مساعد برای همکاری مشترک در خصوص تدوین کتاب و طرحهای تحقیقاتی مورد نیاز ناجا

     2 - همکاری با پژوهشگران و محققین معرفی شده از طرف مؤسسه مطالعات و تدوین تاریخ اردبیل در چار چوب مقررات

     3- انجام تعهدات مندرج در قراردادهای منعقده

ماده 3) شیوه اجرایی

1-    به منظور تحقق مفاد این تفاهم نامه  کار گروهی مرکب از یک نفر از مؤسسه مطالعات و تدوین تاریخ اردبیل بنام آقای رئوف رحیمی و یک نفر به نمایندگی از طرف نیروی انتظامی استان اردبیل به عنوان کار گروه مشترک تشکیل و نتایج پیگیری توافقات را به اطلاع مدیریتهای طرفین میرسانند.

2-     کار گروه مشترک  موظف است هر دو ماه یک بار نشستی مشترک داشته و پیشرفت و موانع کار را به مدیریتهای طرفین گزارش نمایند .

3-     انجام پژوهشها و پروژه ها ، منوط به عقد قرارداد جداگانه  می باشد .

ماده4) زمان اجرای تفاهم نامه

زمان اجرای تفاهم نامه از تاریخ امضاء می باشد ادامه فعالیت یا بازنگری اصلاح و تغییرات در مفاد آن بنا به پیشنهاد کار گروه و با توافق طرفین خواهد بود .

این تفاهم نامه در ...4.....ماده ....14....بند و در دونسخه که حکم واحد دارند تنظیم و در تاریخ 1390-4-3  به مدت اعتبار 2سال به امضاء طرفین رسیده است .

 

                  

مؤسسه مطالعات و تدوین تاریخ اردبیل                                          فرماندهی انتظامی استان اردبیل

          محمود محمد هدایتی                                                               سرتیپ 2پاسدارعلی روستایی

 

     

|+| نوشته شده توسط محمود محمد هدایتی در سه شنبه چهاردهم تیر 1390  |
  آقا میرزا عبدالله مجتهد پدر زن حاج باباخان

- آقا میرزا عبدالله مجتهد

1275-1334

او یکی از فرزندان مورد علاقه میرزامحسن مجتهد بود که نام پدر خود را بر او نهاد به حاجی آقا ملقّب کرده بود مقدمات را در اردبیل فرا گرفت و در اوایل قرن چهاردهم به زنجان رفت و در محضر درس مرحوم آقای حاج شیخ جواد طارمی که از شاگردان آقا سید علی محشی قوانین و حاج سید حسین آقا کوه کمری و فاضل ایروانی و میرزای بزرگ شیرازی بود چند سال تلمذ نمود و آنگاه عازم عتبات عالیات شد و از محضر درس مرحوم آقای سید محمد کاظم یزدی صاحب عروه و آقا میرزا فتح الله اصفهانی معروف به شیخ الشریعه و آخوند ملاّ محمدکاظم خراسانی صاحب کفایه بهره ها یافت. تهرانی در نقباء البشر از وی چنین یاد می کند: «عالم تقی و فاضل جلیل کان والده من الفقهاء الاجلاّء و العلماء الوعاظ الأتقیاء و المترجم له کان فی النجف الأشرف من تلامیذ شیخ الشریعه الإصفهانی و غیره ثم اختص بالشیخ محمد کاظم الخراسانی مده حتی صار من الأجلاّء المتضلعین البارعین و شهد استاذه بفضله و مکانته فعاد الی اردبیل فی حدود سنه 1320 هـ فصار مرجعاً هناک و کان قائماً بالوظائف الی ان توفی فی سنه 1335 هجری و دفن فی اردبیل».[1]

آخوند خراسانی می نویسد «مخفی نماند آنکه جناب مستطاب شریعتمدار ملاذ الأنام عماد الاسلام مروج الاحکام آقای میرزا عبدالله آقا اردبیلی دامت برکاته هرکس از تجاری که ساکن اردبیل می باشد از قبل حقیر وکیل و امین فرمودند در اخذ وجوه راجعه به داعی ممضا و نافذ است».

او از سال 1320 که به اردبیل برگشت تا پایان عمر خود در مسجد جنّت سرای بقعه شیخ صفی الدین به اقامه نماز و وعظ می پرداخت و مجلس درسش نیز در همان جا تشکیل می شد که طلاب اردبیل از محضرش استفاده می کردند او علاوه بر فقه و اصول چندی نیز تحصیل حکمت نموده بود و از علمای حکمی اردبیل شمرده می شد.

مؤلف تدوین الأقاویل در شرح حال او می نویسد: روایت بعضی از معمرین فقرای سلسله مبارکه ذهبیه را از آقای مرصع پوش ولایت سر رشته دار گمنام شیخ آقا میرزا سید جلال الدین مجد الاشرف شیرازی قدس سرهم اجمعین، رکن وقت سلسله علیه به اردبیل دستور سلوک داشته».[2]

در انقلاب مشروطه نیز مورد توجه آخوند خراسانی بوده و دستورات صادره از نجف بوسیله ایشان به انقلابیون ابلاغ می گردیده است.

او در روز پنجشنبه هشتم ماه رجب سال 1334 هجری قمری در اردبیل وفات یافت و بنا به روایت از بعضی از افراد خانواده مسموماً درگذشت. الله اعلم بحقایق الامور و جنازه اش را به عتبات عالیات حمل نمودند و در زمان فوت سه پسر و دو دختر از خود به یادگار گذاشت پسرانش مرحوم آقای میرزا محمد علی و میرزا عبدالحسین و میرزا ابراهیم نام داشتند که نام فامیلی آقازاده و مجتهدزاده انتخاب نمودند.

 



(1) نقباءالبشر جلد 3 صفحه 1210 عنوان 1734 و دائره المعارف تشیّع جلد 2 صفحه 62.

(1) تدوین الاقاویل منوچهر صدوقی صفحه 15.

|+| نوشته شده توسط محمود محمد هدایتی در دوشنبه سیزدهم تیر 1390  |
 زهرا خانم مجتهد زن حاجی بابا خان

آقاميرزا عبداله مجتهد از همسر اولش دو پسر به اسامي ميرزامحمدعلي و آقاعبدالحسين معروف به آقانجفي و يك دختر به نام جهان‌بخش بيگم خانم معروف به خانم بزرگ داشتند و در زمان حيات همسر اولش با ربابه خانم دختر ملامهدي ازدواج نموده بودند كه از اين بانو داراي يك دختر به نام زهرا خانم و يك پسر به نام آقاميرزاابراهيم بوده‌اند زهراخانم در ماه ذي‌قعده سال 1339/هـ.ق (= مردادـ شهريور 1300 خورشيدي) با حاج باباخان مجاهد ازدواج مي‌نمايد كه بعد از هشت ماه در هفتم ماه شعبان 1340 مطابق (13 يا 14 فروردين ماه سال 1301/خ) حاجي باباخان كشته مي‌شود و در موقع مرگ وي همسرش حامله بوده كه بعداًد پسر وضع حمل مي‌نمايد و نام او را حبيب‌اله مي‌گذارند كه به آقاخان معروف بوده برادر بطني‌اش آقاميرزاابراهيم فردي بي‌آزار و ملبس به لباس روحانيت بوده غالباً در شهرها و دهات سير آفاق مي‌كرد و مدتها نيز ساكن قم بوده و ظاهراً وارد يكي از سلسله‌هاي دراويش شده بود و در سال 1344 در اردبيل وفات ياقت جنازه‌اش را خواهرزاده‌اش آقاي حسن معروف به داوود دلجو به قم حمل نموده و در گورستان عمومي قم دفن نمودند.

 

|+| نوشته شده توسط محمود محمد هدایتی در یکشنبه دوازدهم تیر 1390  |
 نقش شیوخ اردبیل در گسترش تشیع به سرزمین آناتولی(خلاصه مقاله)

جهت ارائه به سمینار تشیع در اردبیل دانشگاه پیام نور اردبیل

با وجود رابطه سياسي و فرهنگي نزديكي كه صفويان با تاريخ تركيه دارند، بسيار شگفت‌آور است كه در تاريخ نگاري مدرن تركيه، مطالعات زيادي دربارة صفويان صورت نگرفته است؛ در حالي كه تاريخ‌نگاران غربي، پژوهش‌هاي خويش درباره صفويان را نسبتاً زود آغاز نموده و تا به امروز تحقيقات مهم و مفيدي ارائه كرده‌اند. در واقع، در جهان اسلام به موضوع «تبديل يك طريقت اهل تسنن به دولتي شيعي» مانند صفويه، كمتر توجه شده است. تاريخ صفويه به لحاظ تاريخ‌نگاري بسيار جالب توجه و از نظر تاريخ علوي‌گري نيز بيانگر دورة بسيار مهمي است؛ زيرا علوي‌گري شناخته شدة امروزي، در واقع نقطة عطف تاريخ قزلباشي‌گري است. در اين خصوص، مهم‌ترين نقش و سهم، قطعاً متعلق به مهم‌ترين شخصيت اين خاندان؛ يعني شاه اسماعيل است؛ البته در اينجا تاريخ صفويه و زندگي‌نامه شاه اسماعيل بررسي نخواهد شد. اما تلاش مي‌شود كه درك درستي از چگونگي تبديل محافل اسلام بدعت‌گراي آناتولي به قزلباشي‌گري از سوي صفويان، خصوصاً شاه اسماعيل، صورت گيرد. براي رسيدن به اين هدف بايد به اين پرسشها پاسخ داد: هدف دولت صفوي چه بود؟ از كدام ايدئولوژي استفاده كرد؟ در اين هدف، نقش و جايگاه توده‌هاي غير سني ساكن در آناتولي كه تحت حاكميت عثماني‌ها مي‌زيستند چه بود؟ چگونه اين توده‌ها در راستاي هدف صفويان مهيا شدند؟ كدام ايدئولوژي و با چه روش‌هايي بايد موثر واقع مي‌شد و چه تشكيلاتي بايد به وجود مي‌آمد؟ به بيان مورخان امروز، چگونه تبليغات صفوي، توده‌هاي منسوب به اسلام بدعت‌گراي آناتولي را تبديل به جامعه قزلباش كرد؟

براي نخستين بار، شيعة اماميه با آغاز حاكميت صفويان بر ايران حاكميت يافت. جدّ شاه اسماعيل، يعني«شيخ جنيد» براي نخستين بار به تشيع علاقه‌مند و متوجه شد كه اين اعتقاد براي رسيدن وي به اهداف سياسي‌اش مفيد خواهد بود. پس از وي، اين احساس در فرزندش، شيخ حيدر، نيز تجلي يافت. پسر او، اسماعيل نيز با ادامه دادن راه پدر، براي ايجاد يك دولت شيعي در ايران وارد كشمكشي سياسي شد و سرانجام موفق شد تا در اين سرزمين كه پس از تيمور هنوز به وحدت سياسي نرسيده بود، حاكميت خود را مستقر كند. وي براي تفوق بخشيدن به تشيع، بخش عمده‌اي از قبايل تركمن آناتولي كه تحت فشار ماليات و اجبار يك‌جانشيني دولت عثماني به ستوه آمده بودند، به ايران فرا خواند. اين دعوت پذيرفته شد و بسياري از قبايل تركمن ساكن آناتولي به ايران كوچ كردند.

اما اين كه شاه اسماعيل چگونه موفق به انجام اين كار شد؟ در واقع، مسئله اساسي «تبليغات صفوي» است كه ما را در فهم مسئله كمك خواهد كرد. مورخان، جبهة سياسي درگيري عثماني ـ صفوي را به طور گسترده بررسي كرده‌اند. همان طور كه گفته شد، مهم‌ترين تحقيقات، دربارة پيدايش صفويان و تشكيل و توسعة دولت صفوي بوده است و دربارة محتواي ايدئولوژيكي تبليغات صفوي و روش‌هاي كاربرد آن، كمتر [مطالعه] شده است. در اين باره نيز اطلاعات در خور توجهي در دست است. پيداست كه شاه اسماعيل براي مؤثر بودن دعوتش بر توده‌هاي كوچ نشين آناتولي ـ كه اكثريت آنان را تركمن‌ها تشكيل مي‌دادند‌ ـ با نحوة استفاده از شرايط موجود به خوبي آشنا بوده است. مي‌توان گفت دو عامل در موفقيت وي تأثير گذار بوده‌اند:

1ـ از زمان سلطان محمد فاتح به بعد كه سياست شديد يكجانشين كردن و ماليات بستن بر توده‌هاي كوچ‌نشين ساكن آناتولي اعمال شد، اين توده‌ها كه از زندگي تحت كنترل قدرت‌هاي سياسي راضي نبودند، در هر فرصتي براي قيام بر ضد عثماني استفاده مي‌كردند.

 2ـ اين شرايط تحت فشار كه اشاره شد، در ميان مردمي بود كه صدها سال با اعتقاد به «مهدويت» مي‌زيستند و به اين مسئله كه خداوند در هويت مهدي در كالبد انساني ظهور كند اعتقادي راسخ داشتند؛ اعتقادي كه قرار بود اساسي‌ترين اعتقاد علوي‌گري شود. شاه اسماعيل با تبليغات بسيار خوب و گسترده توانست از اين دو امتياز اجتماعي و اعتقادي كاملاً بهره‌برداري كند. وي عقايد شيعه اماميه را كه از زمان جدش شيخ حيدر پذيرفته شده بود و به عبارتي او همان نقش مايه‌ها اما بسيار متفاوت از شكل اصلي‌شان را تبليغ مي‌كرد

درباره روش‌هاي تبليغي شاه اسماعيل اين طور بايد گفت كه تبليغات وي، چه به لحاظ محتواي ايدئولوژيك و چه اسلوب، بسيار مشابه روشي است كه زماني بابا الياس خراساني در عصيان بابايي‌ها استفاده مي‌كرد؛ درست همان گونه كه بابا الياس، حكومت سلجوقيان آناتولي را متهم به ظلم و انحراف از راه مستقيم و عدالت حقيقي مي‌كرد و خود را مأمور اصلاح معرفي مي‌نمود، شاه اسماعيل نيز حكومت عثماني را محكوم كرد و مدعي بود كه عدالت را برپا خواهد نمود.

 علاوه بر شخصيت كاريزماتيك شاه اسماعيل (به رغم صغرسن)، بايد امتياز انتساب او به طريقتي كه ويژگي نظامي داشت در موفقيت تبليغ وي لحاظ شود. در اين ميان، تاج دوازده ترك سرخي كه شاه اسماعيل بر سر مريدان و خلفايش نهاد و نشانة دوازده امام بود، سبب تثبيت نام قزلباش براي او و مريدانش در تاريخ شد. بعد‌ها نيز «قزلباش» نام همة علوياني شد كه در سرزمين‌ عثماني مي‌زيستند. حكومت عثماني هم آنان را قزلباش و به سبب خارج بودن از اسلام اهل تسنن با القابي نظير رافضي، ملحد و زنديق ياد كرده، آنان را به عنوان غير مسلمان محكوم كرد.

 يكي از نكات مهم در نشر قزلباش‌گري توسط شاه اسماعيل در سرزمين‌ عثماني، وارد كردن قزلباشان، تحت سلسله مراتب مشخصي، وابسته به خود بود. وي در اين خصوص از ساختار موجود در بين عشاير تركمن و كرد استفاده كرد. وي شيوخ عشاير را كه هم مقام رياست عشيره و هم رهبري ديني آن را به عهده داشتند ـ و در ميان آنها عده زيادي از نسل قلندران حضور داشتند ـ با فراخواندن به نزد خود و يا فرستادن خلفايش به نزد آنان، به خود وابسته كرد. سپس بادادن «سيادت نامه‌» به آنها، ايشان را هم به خود و هم به نسل حضرت علي (ع) پيوند داد. اين اقدامي فوق‌العاده بود؛ چون سبب اقتدار اين رهبران كه «سيد» و يا «دده» ناميده مي‌شدند، گرديد. آنان در روابط بين عشيره‌اي خود رفعت مقام يافتند و اين مسئله به طور مستقيم با شاه اسماعيل ارتباط داشت. آنها در آناتولي، نذورات و صدقه‌هايي كه از وابستگانشان جمع مي‌كردند، به ايران مي‌فرستادند؛ بدين معني كه منبع مالي مهم دولت عثماني كه به عنوان ماليات از اتباع خود مي‌گرفت به جاي خزانه آنها به خزانه دولت خصم، يعني صفويان انتقال مي‌يافت. اين مسئلهاي بود كه قابل چشم پوشي نبود.

 اسناد آرشيو عثماني بيانگر اين مطلبند كه تبليغات صفويه از دو طريق كتبي و شفاهي انجام مي‌گرفت: «تبليغ شفاهي» از طريق افرادي به نام «خليفه» كه تربيت خاصي مي‌يافتند، صورت مي‌پذيرفت. اين خلفا نه تنها بين طبقات بدعت‌گرا در آناتولي و روم ايلي، بلكه بين تمام طبقه‌ها انجام وظيفه مي‌كردند. مي‌توان زمينه‌ها و انواع تبليغات خلفا و ساختار دفاعي حكومت عثماني را در برابر آنان از طريق اسناد مهمه دنبال كرد؛ تا آن جا كه از طريق اين اسناد مي‌توان فهميد كه حكومت عثماني در مقابل اين تبليغات، مجازات‌هايي، چون زنداني كردن‌ها و اعدام‌هاي دسته‌جمعي، و محكوميت به كارهايي، چون پارو زدن قرار داده بود تا باعث ارعاب و نابودي قزلباشان شود. گاهي نيز دولت عثماني با عفو افرادي كه داراي موقعيت بالايي بودند و يا با ارتقاء مقام آنان، سياست استمالت جويي را پيشه مي‌كرد. اما توده‌هايي كه هدف اصلي اين سياست بودند، طبقات بدعت‌گرا بودند و مناطقي چون آناتولي مركزي، شرقي،جنوبي، روم ايلي، خصوصاً منطقه دلي اورمان كه منسوبان به شيخ بدرالدين در آن جا اقامت داشتند، محل فعاليت خلفا بود. «تبليغات مكتوب» نيز به وسيل? كتاب‌ها و رساله‌هايي كه شاه اسماعيل، شخصاً دستور نگارش آنها را مي‌داد، انجام مي‌شد. خلفا، اين مكتوبات را به صورت مخفيانه وارد خاك عثماني مي‌كردند و در مناطق مذكور منتشر نمودند. در اسناد و دفاتر مهمه، به سلسله «كتاب‌هاي رافضي» كه جمع و به استانبول فرستاده يا سوزانده مي‌شد، اشاره گرديده است. مي‌توان حدس زد كه شماري از اين كتاب‌ها كه باقي مانده، هم چنان در سراسر آناتولي ناشناخته‌اند.

 یکی از راه هایی که تصوف از طریق آن در سرزمین آسیای صغیر گسترش یافت، فتوت و اخوت بود. این جریان که از مدت ها قبل در آناتولی و دیگر مناطق جهان اسلام، نظیر ایران و عراق عرب، وجود داشت، به تدریج متأثر از سلسله مراتب اسماعیلیه و اهل تصوف، از سازمان بندی منظم تری برخوردار گردید و به دلیل در آمیختن آن با تصوف، بیش از پیش بر اعتبار و نفوذ آن افزوده شد. این امر موجب گردید تا خلیفه زیرکی همچون ناصرعباسی، باهدف بهره گیری از قدرت و نیروی اهل فتوت، به حمایت رسمی از این جریان بپردازد. در نتیجه آن، آیین فتوت در جهان اسلام، به ویژه در مناطقی نظیر آناتولی که نفوذ دستگاه خلافت در آنها زیادتر بود، به نحو چشمگیری گسترش یافت.

 فتوت در قلمرو دولت سلجوقیان روم از اعتبار و نفوذ ویژه ای برخوردار بود و چنان که ابن بطوطه در دهه های آغازین قرن هشتم هجری تصریح کرده، فتیان و اخیان در تمام مناطق و شهرهای آناتولی فعال و با نفوذ بوده اند و حتی در برخی شهرها اداره امور مردم در دست آنان بوده است.

 در این نوع فتوت، شخص اخی، رهبری و سرپرستی عده ای از جوانان را برعهده داشت که در کار مهمان نوازی و حمایت از مظلومان و گاه حتی در اداره امور سیاسی مشارکت فعال داشتند. به تصریح ابن بطوطه، اهل فتوت در نقاط مختلف آناتولی سلسله ارادت خود را به علی(علیه السلام) می رسانده اند.

 این امر به همراه موارد دیگری همچون «وجود تعدادی از "اخی"های اهل فتوت در اطراف اخلاف شیخ صفی الدین اردبیلی و نیز این نکته که شاه اسماعیل صفوی در دیوان ترکی عنوان "اخی" را در حق یاران و متابعان خویش به کار می برد، ارتباط بین فتوت داران اصناف را در آناتولی با قزلباش و شیعه نشان می دهد.»

 این فتیان و اخیان که تعداد آنها در میان مریدان و لشکریان شاه اسماعیل زیاد بوده است، نقش بسیار مؤثری در موفقیت و پیروزی های او داشته اند و چنان که گولپینارلی نیز تصریح کرده، حمایت صفویان از این گروه ها باعث شد تا در قرون نهم و دهم هجری اهل فتوت به صورت یکی از عناصر تبلیغاتی آنها درآیند.

در واقع، تشیع که از مدت ها قبل در اشکال مختلف خود به این سرزمین وارد شده بود، از قرن هفتم هجری به بعد با سرعت بیشتری در میان ساکنان آن، به ویژه در میان روستاییان و ترکمانان خانه به دوش، رواج یافت. این گسترش تشیع در میان ساکنان آناتولی به حدی بود که گفته می شود در قرن نهم حدود چهار پنجم از ساکنان این منطقه شیعه مذهب بوده اند.

همین کثرت جمعیت شیعیان بود که موجب گردید آنان همواره به صورت تکیه گاه اصلی جنبش های متعددی با رنگ و بوی شیعی درآیند و حتی تبلیغات شیوخ شیعه مذهب طریقت صفوی، یعنی جنید، حیدر و اسماعیل نیز بیش از هر جای دیگری در این منطقه با استقبال مواجه شود. چنان که این مسئله باعث شده تا برخی صاحب نظران مدعی شوند که تغییر در ویژگی های مذهبی طریقت صفوی و انتقال آن از تسنن به تشیع، در نتیجه نفوذ این قبایل جنگجو و شیعه مذهب بوده است.

درباره وضعیت تشیع و غلات شیعه در نواحی سوریه و لبنان باید یادآور شد که هرچند تسلط ایوبیان سنی مذهب بر این مناطق باعث شد تا مذهب تسنن به صوت مذهب رسمی مناطق مذکور درآید، لیکن در بسیاری از مناطق شهری و روستایی این مناطق، تشیع همچنان به صورت مذهب اصلی توده مردم باقی ماند و فعالیت غلات شیعه به اشکال مختلف به حیات خود ادامه داد. اما به دلیل آنکه پیروان این گروه ها همواره مورد آزار و تعقیب حاکمان سنی مذهب ایوبی و سپس ممالیک بودند، به ناچار راهی مناطق کوهستانی و صعب العبور همجوار، نظیر جبل عامل و نواحی جنوبی و شرق آناتولی، شدند و به تبلیغات و فعالیت های مذهبی خود ادامه دادند.

 همچنین نباید از نقش مؤثر گروهی دیگر از غلات شیعه، یعنی فرقه علی اللهی یا اهل حق، در گسترش جنبش های غالیانه شیعی در آسیای صغیر غافل شد. فعالیت پیروان این فرقه، به ویژه از قرن هفتم هجری به بعد، در نواحی وسیعی، یعنی غرب و شمال غرب ایران، شمال و مشرق عراق و همچنین جنوب شرق و مشرق آناتولی، گسترش یافت. این امر باعث شد که برخی از جنبش هایی که در این دوره در آناتولی شکل گرفتند، تحت تأثیر عقاید افراطی و غالیانه این فرقه نظیر اعتقاد به الوهیت ائمه(علیهم السلام) قرار بگیرند و پیروان این فرقه نیز خود در شکل گیری چنین جنبش هایی نقشی مؤثر ایفا کنند. برخی صاحب نظران ضمن تأیید ارتباط معتقدات قزلباشان وابسته به صفویان با معتقدات اهل حق، بر این باورند که بخش بزرگی از این قزلباشان را اهل حق تشکیل می داده اند.

ب.س.ا مورتی در این باره می نویسد: «به نظر می رسد که شرکت اهل حق در نهضت قزلباش به ثبوت رسیده باشد و با توجه به این نهضت بود که شیوخ اردبیل رهبران بی چون و چرا و سنتی این منطقه شدند و حتی امروزه نیز گروه هایی از کردهای قزلباش در آناتولی وجود دارد.»26

عامل دیگری که زمینه ساز ارتباط این طریقت ها با اندیشه های شیعی می شد، علاوه بر پیوندها و اشتراک های کلی تشیع و تصوف، اصل و منشأ این طریقت ها بود. به عقیده گولپینارلی، اصل و منشأ بسیاری از «طریقت های ترک» از ملامتیه خراسان و ماوراءالنهر بوده است.32

این مشرب صوفیانه که در طول سده های سوم تا پنجم در خراسان و ماوراءالنهر گسترش یافته بود، از قرن ششم به بعد، به دلیل مهاجرت عرفا و متصوفه این مناطق به نواحی دیگری همچون آناتولی، گسترش یافت. از سوی دیگر، مشابهت هایی که در میان برخی عقاید ملامتیان و باطنیان وجود داشت، همواره باعث درآمیختن عقاید این دو گروه با یکدیگر می شد. این امر موجب گردید از قرن پنجم به بعد بسیاری از باطنیان و اهل اباحه خود را به لباس اهل ملامت درآورده و باعث تغییراتی در این مشرب شوند؛ و استمرار این روند باعث شد تا ملامتیه در قرن هشتم هجری به صورت یک گروه کاملاً باطنی درآیند.

 در قرن نهم هجری، شاخه ای از ملامتیه موسوم به «ملامتیه بایرامیه» در آسیای صغیر ظهور و گسترش یافت. مؤسس این طریقه حاجی بایرام ولی (متوفای 822 ق) مرید

 حمیدالدین آق سرایی (متوفای 815ق) از خلفای خواجه علی، نوه شیخ صفی الدین اردبیلی، در آناتولی بود. بنابراین، طریقه ملامتیه بایرامیه از طریق خاندان صفوی به طریقت شیخ زاهد گیلانی (متوفای 700ق) مربوط می شود.

علاوه بر طریقه بایرامیه، بسیاری دیگر از طریقت های فعال در آسیای صغیر نظیر قلندریه، حیدریه، جامیه، ادهمیه، بابائیه، بکتاشیه و سماویه نیز از ملامتیه نشأت گرفته اند.

طریقت مولویه، منسوب به مولانا جلال الدین محمد بلخی معروف به مولوی (متوفای 627ق)، یکی از مهم ترین طریقت های رایج در آسیای صغیر است. در

 واقع، تأسیس این طریقه، پس از مرگ مولانا و در زمان فرزند او، سلطان ولد (متوفای 712ق) و نوه اش اولو عارف چلبی (متوفای 720 ق) صورت گرفته است و از آن پس خانقاه های مربوط به این طریقه و مولویخانه ها در سراسر نواحی شام و آسیای صغیر شکل گرفت.38

 سلسله این طریقت از طریق مولانا و پدرش سلطان العلماء بهاءالدین ولد (متوفای 628ق) به طریقت شیخ نجم الدین کبری یعنی کبرویه، که خود ریشه در ملامتیه خراسان داشت، می رسد.

 از آن رو که این طریقت با هدف ایجاد اتحاد میان مسلمانان به وجود آمده بود، هیچ گونه تعصب نسبت به مذهبی خاص نداشت و بسیاری از مشایخ آن علی رغم پایبندی به مذهب تسنن، به تفضیل علی(علیه السلام) معترف بودند و حتی حدیث غدیر خم را در تأیید خلافت علی(علیه السلام) قبول داشتند.

 در مثنوی، مدایح زیادی در وصف شخصیت علی(علیه السلام) و رشادت های ایشان سروده شده است. همچنین در دیوان شمس همواره علی(علیه السلام) را به بهترین وجه ستوده است و در یکی از غزل های خود پس از مدح علی(علیه السلام)، با ذکر نام دیگر امامان شیعه و بیان فضایل ایشان، حضرت مهدی(علیه السلام) را دوازدهمین آنها دانسته که غیبت ایشان بنا به امر الهی صورت گرفته است؛ زیرا خداوند اراده کرده است تا از طریق او ظلم و ستم را برطرف کرده و احکام خود را مجری دارد.

 مولانا و جانشینانش همواره با اهل فتوت و رهبران آنها، یعنی اخیان، در ارتباط بوده اند و این اخیان نیز مولانا را از خود دانسته و بسیاری از آنها به خلفای طریقت او تبدیل شدند؛ همچنان که بسیاری دیگر از این اخیان و فتیان که اغلب نیز دارای گرایش های شیعی بوده اند، از خلفا و مبلغان طریقت صفوی در آناتولی به شمار می رفتند.

طریقه بکتاشیه یکی از مهم ترین طریقت هایی است که در اوایل قرن هشتم هجری در سرزمین آسیای صغیر شکل گرفت و سپس در نواحی مختلفی همچون شام، مصر و شبه جزیره بالکان گسترش یافت. مؤسس این طریقه، محمد بن ابراهیم بن موسی خراسانی معروف به حاجی بکتاش ولی (متوفای 669ق) از نوادگان امام موسی کاظم(علیه السلام) است که در اواسط قرن هفتم هجری به سرزمین آسیای صغیر مهاجرت نموده است.

در مورد عقاید حاجی بکتاش، گفته می شود که او در ظاهر پیرو مذهب تسنن بوده ولی در باطن مذهب شیعه داشته است.58 برخی نیز معتقدند که او «صورتی از اسلام را تبلیغ می کرد که تلفیقی بود از عقاید تسنن و نیز مناسک مسلمانان و مسیحیان.»

به عقیده شیبی، بکتاشیه طریقت صوفیانه ای بود که به تدریج با تشیع در آمیخت؛ به گونه ای که رنگ و شکل شیعیانه بر عناصر صوفیانه آن غلبه یافت، چنان که گویی این نهضت در اصل شیعی بوده و بعداً با تصوف در آمیخته است.

 گرایش به تشیع پس از اصلاحاتی که بالیم سلطان (متوفای 922ق) در ساختارطریقه بکتاشیه انجام داد، بیش از پیش در معتقدات و تعالیم آن راه یافت و در نتیجه این اصلاحات، اصولی همچون ستایش دوازده امام(علیهم السلام) و نظریه الوهیت که به صورت تثلیث «اللّه، محمد و علی» بیان می شد، به همراه برخی اصول دیگر، به مقررات این طریقت تبدیل شدند.

 عقیده به الوهیت علی(علیه السلام) که بخصوص در میان بکتاشیان ساکن در نواحی شرقی آناتولی جایگاه ویژه ای داشت، آنها را به علی اللهیان و قزلباشان وابسته به طریقت صفوی نزدیک ساخت؛ به گونه ای که گفته می شود دو گروه اخیر با بکتاشیه دارای اصول وعقاید مشترک و واحد هستند.

شاید به همین دلیل بوده که به دنبال افزایش فعالیت های تبلیغاتی و سیاسی نظامی شیوخ طریقت صفوی، به ویژه از زمان جنید (مقتول 864 ق) به بعد، که در نهایت جنبش قزلباش را به دنبال داشت، بسیاری از بکتاشیان ساکن در نواحی شرقی آناتولی باعقاید غالیانه خویش به آنها پیوستند و سلاطین عثمانی را نامشروع شمردند.

 به عقیده شیبی، قزلباشان و ینی چریان وابسته به طریقت بکتاشیه، دارای صفات مشترکی بوده اند که یکی از آنها اعتقاد به تشیع غالیانه بوده است؛ و همین امر باعث سازگاری هر چه بیشتر این دو گروه با یکدیگر و شکل گیری آبادی های قزلباش نشین در آسیای صغیر گردید.70

 از قرن هفتم به بعد تشیع در اشکال مختلف، به ویژه در شکل و قالب غالیانه آن در میان ساکنان آناتولی و بخصوص قبایل ساکن در نواحی شرقی آن به طور بی سابقه ای گسترش یافت ودر قرن نهم به صورت مذهب اصلی آنها درآمد. در این میان، خاندان صفوی که ابتدا از راه تبلیغ صوفیگری توانسته بودند جمع کثیری از ساکنان این سرزمین را به صورت مریدان خویش درآورند، از زمان جنید به بعد در قالب نهضت شیعی صوفی قزلباش، این فرایند را تسریع و تشدید نمودند.

 از اوایل قرن نهم هجری، افزایش فعالیت شیوخ طریقت صفوی از یک سو و تلاش سلاطین عثمانی برای به کنترل درآوردن نیروهای قبیله ای موجود در آناتولی که حاضر به پذیرش قدرت متمرکز دولت عثمانی نبودند و همواره به دنبال رهبران جدیدی برای تغییر وضعیت موجود بودند از سوی دیگر، باعث شد تا توجه این قبایل ترکمان بیش از پیش به خانقاه اردبیل که اتفاقاً از اعتبار و نفوذ ریشه داری در میان این ترکمانان شیعه مذهب برخوردار بود، معطوف گردد. این امر شاید بهترین گزینه ای بود که در آن موقعیت آنها می توانستند انتخاب کنند؛ زیرا در غیر این صورت، ناگزیر به پذیرش و تمکین در برابر نظام حکومتی و مالیاتی دیوانسالاری انعطاف ناپذیر دولت عثمانی می شدند که اتفاقاً از لحاظ عقیدتی نیز مورد تأیید یکدیگر نبودند.

 در این حال جاه طلبی ها و ماجراجویی ها وتبلیغات مبالغه آمیز رهبران طریقت صفویه، بخصوص جنید، حیدر و اسماعیل، برپایه آموزه های شیعی، می توانست جوابگوی روحیه ناآرام، متلاطم و ماجراجوی جنگجویان این قبایل شیعه مذهب باشد. علاوه بر این، شمشیر زدن در رکاب پیر طریقت و مرشد کامل برای آنها می توانست لذت های مادی و معنوی به همراه داشته باشد. به هر حال، این عوامل به همراه مشخص نبودن مرزهای ایران و آناتولی باعث شد تا این نیروها همواره با خانقاه اردبیل در ارتباط باشند و حتی عده ای از شیعیان این مناطق به اردبیل مهاجرت کنند.

 همزمان با سلطنت بایزید، که گفته می شود فردی صلح طلب و در اداره مملکت سست اراده بود، فعالیت شیوخ صفوی و هواداران شیعه مذهب آنها گسترش یافت.82 و سرانجام جنید را، که از همان آغاز ریاستش بر طریقت صفوی تمایل آشکاری برای کسب قدرت دنیوی از خود نشان داده بود، بر آن داشت تا با بهره گیری از زمینه های مناسب سیاسی اجتماعی و عقیدتی در میان ترکمانان شیعه مذهب آناتولی و نفوذ ریشه دار طریقت صفوی در میان آنها، به سازماندهی نیروهای جنگجوی این قبایل پرداخته و آنها را به صوفیانی غازی برای تحقق اهداف سیاسی و دنیوی خویش تبدیل نماید.

 بنابراین، ریاست شیخ جنید را می توان شروع دوره ای نوین در رهبری طریقت صفوی و سرآغاز گرایش آشکار ومبالغه آمیز رهبران آن به تشیع و نیز کسب قدرت سیاسی دانست. این تحول در دوره رهبری جانشین وی، یعنی شیخ حیدر (مقتول 893ق)، به طرز جدی تری ادامه یافت تا اینکه سر انجام شاه اسماعیل صفوی، فرزند و جانشین او، در سال 907ق به قدرت رسیدن صفویان و رسمیت یافتن

 تشیع در ایران را به طور همزمان اعلام نمود. در خصوص همکاری ترکمانان شیعه مذهب آناتولی با قیام شاه اسماعیل، در تاج التواریخ آمده است: «بقایای اشقیای حیدریه، اجتماعی از ترکان ملحد مشرب و رافضی مذهب تشکیل داده و در سنه خمس و تسعمائه (905ق) فرخ یسار حاکم شیروان را به قتل رسانیده و در سنه سبع و تسعمائه (907ق) با الوند میرزا محاربه نموده و مملکت او را متصرف شدند. خلفای اجدادش در دیار روم پراکنده شدند و با توزیع نامه هایی از شمار و حساب افزون و از حدّ و عَدّ بیرون، مریدان و احباب را به همکاری دعوت کردند. عده بسیاری از مردم دیار روم دعوت او را پذیرفته و تابع امر او شدند.»

 در چنین شرایطی، رهبران طریقت صفویه با آگاهی از گسترش بی سابقه تشیع در آناتولی و مناطق دیگری همچون ایران و عراق و استقبال گسترده قبایل ترکمان از تشیع و اندیشه های مرتبط با آن، آشکارا اظهار تشیع نموده و ضمن بهره گیری از نفوذ ریشه دار خانقاه اردبیل در سرزمین آناتولی، تبلیغات دامنه داری را بر پایه تشیع در میان ترکمانان این منطقه آغاز نمودند و از این طرق ایدئولوژی و نیروی لازم برای تبدیل طریقت به سلطنت را فراهم نمودند.

 

|+| نوشته شده توسط محمود محمد هدایتی در شنبه یازدهم تیر 1390  |
 فهرست مطالعاتی موسسه مطالعات وتدوین تاریخ اردبیل جهت تهیه برنامه مستند تاریخمیز صدا سیمای مرکز ارد

فهرست مطالعاتی  موسسه مطالعات وتدوین تاریخ اردبیل جهت تهیه برنامه مستند تاریخمیز  صدا سیمای مرکز اردبیل

-          اردبیل در حاکمیت نادر شاه

-          اردبیل در دوران خان نشینی (مرگ نادر و دوران زندیه)

-          آغا محمد خان قاجار و اردبیل (اردبیل پل قفقاز )

-          اردبیل در دوران فتحعلیشاه  قاجار جنگ ایران و روس و نقش اردبیل در این جنگها

-          انتخاب اردبیل به عنوان پایگاهی برای جنگ ایران و روس توسط عباس میرزا

-          نارین قلعه  قلعه ای مستحکم برای دفاع در مقابل حمله روسها

-          انتخاب اردبیل به عنوان تبعید گاه شاهزادگان قاجار توسط محمد شاه

-          قیام دباغ های اردبیل در دوره ناصرالدین شاه قاجار

-          اعلام فرمان مشروطیت در دوره مظفرالدین شاه و نقش اردبیل در دوره اول مشروطیت

-          رابطه محمد علیشاه قاجار با سران و بزرگان اردبیل

-          هنر و معماری و آثار دوره قاجار

-          تاسیس انجمن شهری در دوره مشروطیت در اردبیل

-          آمدن ستار خان به اردبیل

-          نقش شخصیت فردی رشید الملک در تاریخ اردبیل

-          حکومت امیر معزز در اردبیل و قتل ملا امام وردی مشکینی

-          حادثه بیله سوار در امدی برای اجرای قرار داد 1907

-          علت غارت اردبیل توسط شاهسونها

-          نقش خاندان مجتهدی در تاریخ اردبیل

-          نقش شخصیتهای اردبیلی در دوران مشروطیت و بعد از آن

-          اولین شهید مشروطیت در اردبیل

|+| نوشته شده توسط محمود محمد هدایتی در چهارشنبه هشتم تیر 1390  |
 دلالان بلای کتابخانه های شخصی و با ارزش شهر اردبیل
خبر اول :متاسفانه با خبر شدیم یکی از محققین پرتوان اردبیلی اصل از خانواده مشهور اردبیلی ساکن زنجان به کما رفته  عمر انسان  دست خداست آیا این محقق عزیز از کما بیدار میشود یا نه  خدا می داند ولی متاسفانه خانواده وی کتابخانه با ارزش وی را  که کتابهای خطی باارزشی را داشت به فروش رسانیده اند. و به جای اینکه آذین بخش کتابخانهای شهر اردبیل یا زنجان باشد در پستو خانه ای در قم و منتظر مشتری است که بالاترین قیمت را پیشنهاد دهد.

خبر دوم:کتابهای استاد رحیملو از اساتید سابق دانشگاه تبریز که کتابخانه بسیار غنی داشت توسط دلا لان به فروش رسید کتابهایی که باید در کتابخانه های دانشگاهها و مراکز پژوهشی در اختیار محققان باشدمتاسفانه توسط عده ای بی سواد که در خرید و فروش کتابها هستند به نوعی به تاراج رفت و به جای کتابخانه از پشت مسجد گازران که محل خرید و فروش کتابهای دست دوم می باشد سر در آورد .

خبرسوم: کتابخانه شخصی مرحوم دوست عزیزمان که در حادثه رانندگی فوت نمود بود متاسفانه به دست یکی از انتشاراتی های اردبیل به فروش رسیده و تا حال پول این مجموعه تحویل خانواده آن مرحوم داده نشده است  این کتابخانه یکی از نادر کتابخانه ای بود که برای تاریخ اردبیل پیش از اسلام از اهمیت خیلی زیادی داشت که متاسفانه به فروش رسید.

چه کسی مسئولیت حفظ آثار بزرگان ونویسندگان مرحوم شده را بر عهده دارد بزرگترین کتابخانه شخصی اردبیل شناسی در کوچه ارمنستان در خانه مرحوم .......قرار دارد و خانواده وی در حال مذاکره برای فروش با دلالان تبریزی هستند آیا کسی در این شهر وجود ندارد این آثار را حفظ نماید چند سال پیش کتابخانه عظیم وکیل موسوی در کوچه قاجاریه بعد از کشته شدن به تاراج و آتش کشیده شد . کتابخانه مرحوم عبد الله توکل تحویل کتابخانه عمومی شد ولی هیچ اثری از آن وجود ندارد . کتابخانه مرحوم باباصفری تحویل کتابخانه ملی در تهران  شده است . کتابخانه مرحوم ذکری در حال پوسیدن است کتابخانه مرحوم هوشنگ یزدانی اگر تا حال فروخته نشده باشد سرنوشتی نا معلوم دارد از سرنوشت کتابخانه بزرگ مجمع سعادت کسی خبر دارد که این کتابها را  کجا بردند و شاید مثل چاپخانه جودت آتش زده اند ...... 

 

|+| نوشته شده توسط محمود محمد هدایتی در سه شنبه هفتم تیر 1390  |
 علل خارجی و داخلی شکست فرقه دموکرات

1- شورای امنیت سازمان ملل: بر طبق اتحادیعه سه گانه ایران، شوروی، انگلیس که در اولین سال اشغال ایران عقد شد. اشغالگران متعهد شدند که حداکثر 6 ماه پس از خاتمه یافتن جنگ ایران را تخلیه کنند، که با ظهور فرقه دموکرات ومسئله نفت، شوروی به استناد قرارداد 1921 به بهانه واهی حاضر به تخلیه ایران نبود که با شکایت ایران به سازمان ملل متحد و طرح آن در شورای امنیت موجب شد که اکثر اعضاء از حق ایران دفاع نمایند.

همزمانی طرح مسئله ایران در شورای امنیت که اولین مسئله شورا بود با ختم جنگ جهانی دوم که همه ملل از جنگ خسته شده بودند ایجاب می کرد که قاطعانه و منصفانه عمل نمایند و شوروی را تحت فشار بین المللی قرار دهند تا ایران را ترک نمایند که تحت فشار جو حاکم بر شورای امنیت ایران را ترک نمود.

شوروی جهت مقاصد خویش از فرقه حمایت نمود، پس از به جریان افتادن پرونده ایران در شورای امنیت و موافقت نامه نفت شمال با قوام به توافق رسیدند و تایید نمودند که موضوع آذربایجان جریان داخلی است. و استالین به پیشه وری نوشت:

(که در ایران بحران عمیق انقلابی نیست حضور ارتش سرخ هم به حیثیت سیاست نجات بخش شوروی در آسیا و اروپا لطمه می زند... باید به قوام کمک نماییم و نگلوفیل را منزوی کنیم...)

2- وجود مهاجران قفقازی و افراد روسی در میان فرقه:

از سال 1937 میلادی که روابط ایران و شوروی تیره گشت شوروی هزار نفر را به نام مهاجرين ايران  به عناوين مختلف از شوروي بيرون كرد. دولت ايران هم متوجه آنان بود و شغل و محل كار و سكونت آنان را تحت نظر داشت.

اين مهاجرين در واقعه فرقه دمكرات به پليس سياسي دمكراتها مبدل شده بودند و در فرقه تا حدي شناخته شده بود، و اين مهاجرين باعث تفرقه در ميان دمكراتها در شهرهاي مختلف شدند از جمله اردبيل كه اول در راس فرقه خود اردبيليها بودند ولي بعد از مدتي اين مهاجرين قفقازي كه از شهرهاي ديگر به اردبيل آمدند همه كار فرقه كشته و باعث بدبيني مردم مسوولين اردبيلي نسبت به فرقه شدند.

3- نداشتن ارتش كارآمد و عدم تشكيلات منسجم نظامي:

فرقه در اين مدت نتوانست ارتش كارآمدي داشته باشد از اسلحه سنگين خبري نبود و تنها هواپيماي از كار افتاده كه توسط افسران فراري به دمكرات ها پيوسته بودند داشتند. كه هيچگونه كاربردي نداشت و آنانكه در اردوي فداييان بودند حتي طرز نگهداشتن اسلحه را نمي دانستندو از تاكتيك هاي جنگي منظم و كلاسيك و چريكي خبر نداشتند. شوروي كه به قرارداد نفت اميدوار بود با نمايان شدن آثار حمله ارتش به فرقه نه تنها آذربايجان را ترك كردند هيچ سلاح هاي سنگين را هم بردند در جبهه مقابل ارتش ايران توسط فرماندهان نظامي و مستشاران آمريكايي همچون شورا تسكف سازماندهي شد.

4- نداشتن مشروعيت:

اوايل تشكيل فرقه مردم با شادماني پذيرفتند اما گرايشهاي رهبران فرقه به آنسوي مرز باعث شد كه مردم توجه چنداني به آنان نكنند با رحلت مرجع تقليد شيخ سيد ابوالحسن اصفهاني در شهر نجف سوگواري عظيمي در شهر تبريز برگزار شد كه مورد بازخواست رفقاي بالا در شوروي شد رهبران فرقه هيچگونه اظهار همدردي در اين مورد با مردم نكردنتد.

5- اصلاحات شتابزده:

جذابيتهاي فرقه در اقدامات آنان واصلاحاتشان بود كه فرقه را محبوبيت برخوردار نمود. مصادره انبارهاي اربابها، تقسيم آن بين روستاييان، خلع سلاح امنيه و ژاندارم كه به عناوين مختلف از مردم اخاذي مي كردند موجب قدرتمند شدن طبقه كارگر كشاورز و روستاييان شد. كار فرمايان و مالكان عمده از آذربايجان مهاجرت كردند كساني كه از ملاك و ثروتمندان ماندند همكاري صميمانه با فرقه نداشتند.

دوري ثروتمندان منطقه  از ترس مصادره ثروتشان باعث شد مشكلات اقتصادي منطقه را فرا گيرد. تجار نتوانست آزادانه رابطه تجاري آذربايجان را با شهرهاي ديگر  به طور عادي برقرار سازند و دولت در تهران تا آنجا كه توانست موجودي بانكها را به مركز منتقل نمود.

مهاجرت نزديك به يكصد هزار تن از مردم قريه به دلايلي با فرقه مخالف بودند. تبليغات ضد فرقه را فراهم نمود در واقع با اين اصلاحات فرقه دمكرات فرقه در يك محاصره اقتصادي قرار گرفت.


|+| نوشته شده توسط محمود محمد هدایتی در سه شنبه هفتم تیر 1390  |
 کمیته مجازات،حاج باباخان اردبیل وتروررشیدالملک

کمیته مجازات،حاج باباخان اردبیل وتروررشیدالملک

 

کمیته مجازات در سال 1335 قمری بدوا به وسیله سه نفر بنامهای ابوالفتح زاده- منشی زاده- مشکوه الممالک تشکیل و بعدا میرزاعلی اکبر ارداقی و عماد الکتاب به سه نفر مذکور پیوستند و با کمک کریم دواتگر که با مشروطه خواهان همکاری داشت توانستند آن عده از کسانی را که در اجرای اصلاحات سد راه وطن خواهان بودند از میان بردارند.

 

میرزا اسمعیل خان رئیس انبار غله، متین السلطنه ثقفی مدیر روزنامه عصر جدید، آقا سید محسن مجتهد داماد مرحوم آیت الله بهبهانی آزادیخواه صدر مشروطیت، منتخب الدوله خزانه دار کل از جمله کسانی بودند که به وسیله عوامل کمیته مجازات به قتل رسیدند و کریم دواتگر پس از کشته شدن میرزا اسمعیل خان رئیس انبار غله بدست اعضای کمیته به جرم خیانت به همکاران خود بقتل رسید و پرونده او در شروع کار کمیته مجازات برای همیشه بسته شد.

 

کریم دواتگر جوان 35 بر اثر گلوله ای که به شیخ فضل الله نوری وارد آورد بین آزادیخواهان آن زمان وجهه و محبوبیت خاصی به دست آورد تا جایی که موسسین کمیته مجازات را به خود جلب و با کمک دستیارانش(رشیدالسلطان، سید مرتضی خان، عبدالحسین ساعت ساز) میرزا اسمعیل خان رئیس انبار غله تهران را به قتل رسانیدند و از این طریق سنگ اول بنای کمیته مجازات گذارده شد.                                                                                                  

 

بدین ترتیب کریم دواتگر در تاریخ 12 رجب 1335 هجری قمری ساعت 9 بعد از ظهر مقابل کلیسای ارامنه واقع در محله سنگلج به دست دوستان خود رشیدالسلطان- سید مرتضی و میرزاعبدالحسین ساعت ساز به قتل رسید.

 

بیان نامه ها به مهر کمیته مجازات ممهور می گردید به شکل عجیبی ساخته شده بود

روی گلوله کلمه (مجازات) بر پوکه فشنگ کلمه(کمیته) قید و حک گردیده بود که گلوله(مجازات) بر قلب خائن فرو نشیند و پوکه فشنگ(کمیته) بر جای خود باقی بماند و بنابه مصحلت این دو کلمه را جداگانه به دو نفر سفارش داده و به جای کلمه(مجازات) کلمه(مخابرات) حکاکی شده بود که بعدا آن را که با برداشتن حرف(ب) و گذاشتن نقطه(خ) به پایین و تبدیل(ج) کلمه(مجازات) تبدیل می کردند.

 

قسمت اجرایی و عملیاتی کمیته مجازات اکثرا از مجاهدین صدر مشروطیت بوده و در جنگ های مشروطیت کوشش بسیار بخرج داده و در راه آزادی از هیچ تلاشی دریغ نکرده و دلیری ها و شجاهت ها از خود نشان داده بود انتخاب شده بودند، حاج بابا اردبیلی، حسین خان لله، احسان الله خان میرزاعلی زنجانی- حاج علی عسکر- رشیدالسلطان- مهدی خان تبریزی- عبدالحسین خان پسر شفاء الملک و کریم دواتگر از ماموران عملیاتی کمیته مجازات بود که هر کدام به سهم خود در اجرای نقشه های کمیته مذکور نقشی ایفا نمودند.

                                                                                                         
کمیته مجازات و اعضای آن معتقد بودند اگر جاسوسی که ریشه فساد است از این برانداخته شود مملکت روی اصلاح را خواهد دید در غیر این صورت مانند سرطان تار و پود زندگی مردم را در برخواهد گرفت و همه چیز را زیر نفوذ خود قرار خواهد داد.

 

کمیته مجازات طوری عمل می کرد که همه خیال می کردند مجاهدان کمیته همه جا هستند و از کلیه اعمال خائنین بوطن و خیانت های آنان مستحضر بوده و به همین جهت هرکس کمترین انحرافی در زندگی سیاسی و اداری خود مرتکب می شد برجان خود ایمن نبود و تصور می کرد اسم او در لیست سیاه کمیته مجازات قرار گرفته و بسرنوشت دیگر متهمین دچار خواهد شد.

 

مردمی که از دور ناظر اعمال و جریانات کمیته مجازات بودند هر یک درباره کمیته مذکور قضاوت ها و تعبیراتی می کردند که این طرز فکر افکار عمومی را بیشتر متوحش و مرعوب می کرد به همین سبب کمیته مجازات در نظر مردم عامی طوری مهم و خطرناک جلوه کرده بود که اگر احیانا کسی قصد خیانت و یا اقدام علیه مصالح عمومی داشت برای اینکه اثر از خود بر جای نگذارد تا مدتی از انجام آن منصرف و بهر طریقی که ممکن بود حفظ صورت ظاهر را می کرد.

در مورد چگونگی وارد شدن حاج باباخان اردبیلی به کمیته مجازات در کتاب اسرار تاریخی کمیته مجازات یک قسمت به این موضوع اختصاص داده شده است که عیناً آورده می شود و در ضمن به چگونگی قتل رشیدالملک هم اشاراتی دارد.                                                                                   


خاطرات حاج بابا اردبیلی:

 

« کمیته مجازات به میرزا علی اکبر ارداقی ماموریت داد که مکتوبی  را که حاوی پیغام محرمانه ای بنام عبدالله خان بهرامی رئیس تامینات نظیمه بود وسیله حاج بابا اردبیلی باو برساند و او بهرامی را در محل کارش ملاقات نموده و در کمال رشادت پاکت کمیته مجازات را به او بدهد و از وی پاسخ کتبی دریافت نموده و به کمیته مجازات میرساند.

حاجی بابا اردبیلی جزء توریست های کمیته مجازات بود ولی از مجموع اقاریر و اعتراضیکه همه اعضای کمیته و عاملین اجرا نموده اند از او برگه ای بدست نیامده که حاج بابا اردبیلی در یکی از قتل هاییکه وسیله کمیته بعمل آمده مشارکتی داشته است ولی همکاری او با برخی از اعضای کمیته مسلم و محقق بوده است و اینک قسمتی از خاطرات او ذیلا نقل می شود:

 

«... قبل از ماه رمضان بود که میرزا علی زنجانی مرا در بازار تهران دید و گفت برویم یک جا آخر خط دروازه قزوین می رفتیم توی یک حیاط صاحب خانه از ما استقبال کرده و ما را دعوت به همکاری و انجام خدمات ملی کرد من از وی پرسیدم چه کسانی با شما همکاری می کند، گفت فعلا اجازه گفتن ندارم، روز دیگر حوالی غروب بهمان خانه رفتیم مرامنامه ای بما نشان داد که چند ماده آن مربوط به وظایف و تکالیف تروریست های آن جماعت بود. من بصاحب خانه گفتم من نمی توانم کورکورانه از دستور جماعتی که آنها را نمی شناسم اطاعت


کنم و عده ای را جمع کرده مبادرت به آدمکشی نمایم. صاحب خانه بمن پیشنهاد کرد پس خوبست قیمت تعیین کنیم، یعنی شما مثلاً چند مبلغ حاضرید دریافت کنید و سپهسالار تنکابنی را بقتل برسانید؟ از این پیشنهاد اوقاتم تلخ شد و گفتم مگر ما قصاب هستیم که کورکورانه آدم بکشم؟

 

سپس از جای برخاسته و از آن خانه بیرون آمدیم. بعدا اسم صاحب خانه را از میرزاعلی زنجانی پرسیدم و او گفت سرتیپ اخراجی قزاقخانه است و نامش ابوالفتح زاده است، دفعه اول که بخانه ابوالفتح زاده رفتیم پنجاه تومان پول و یک قبضه اسلحه کمری ویک هفت تیر بما داد ولی هرچه اصرار گرد که من داخل جماعت آنها بشوم قبول نکردم ولی نبا بملاحظاتی نمی توانستم این مطالب را جای دیگر بازگو کنیم بعدها ابوالفتح زاده دو قبضه اسلحه کمری را از ما پس گرفت و مدتها دیگر او راندیدم...»

با میرزا عبدالحسین شفائی که با کمیته رابطه داشت آشنا شدم روزی شفائی به من گفت: آیا اطلاع داری که کمیته مجازات تصویب کرده است که عملیاتی علیه چند تن از صاحب منصبان نظیمه انجام دهد؟

من از وی خواهش کردم اگر ممکن است این عملیات را چند روز بتاخیر بیانداز تا در این خصوص(ع.هـ) را ملاقات نمایم میرزاعبدالحسین شفائی گفت من با کمیته مستقیماً ارتباطی ندارم و یک رابط میان من و کمیته است او را می بینم و نتیجه را به شما اطلاع می دهم. من در خفا همان ساعت میرزاعبدالحسین شفائی را تعقیب کردم تا بدانم به کجا می رود منظورم این بود که محل آن رابط را کشف

                                                                                                       
کنم. دیدم بمنزل خودش رفت، غروب همان روز او را در خیابان لاله زار دیدم و با او قرار گذاریم به یک جائی برویم، روز دیگر به منزل میرزاعلی اکبر ارداقی رفتیم و با وی آشنا شدم ارداقی گفت: کمیته تصمیم گرفته بود که اقداماتی علیه چند تن از صاحب منصبان نظیمه انجام دهد ولی پس از وصول پیغام شما، انجام این کار را بتاخیر انداختند، حال اگر شما با(ع.هـ)(22) تا چه اندازه آشنایی و خصوصیت دارد؟ بگویید تا مراتب را به کمیته منعکس نمایم. پرسیدم مقصود کمیته از این اقدامات علیه صاحب منصبان نظیمه چیست؟

میرزا علی اکبر خان ارداقی گفت: جواب شما را از کمیته میگیرم گفتم: کمیته باید بمن مدرکی بدهد که در حین مذاکره با(ع.هـ) مطالب را باور کند و قبول کند که من رابط کمیته هستم.

پس از 74 ساعت میرزاعبدالحسین شفائی پاکتی باز بمن داد که محتوی آن این بود:«کمیته با شما بعضی مذاکرات دارد، اگر با کمیته همراه باشید کتباً بنویسید و پاکت باید سر به مهر و با آدرس کمیته باشد پس از خواندن آن عین نامه برای شما باز پس فرستاد خواهد شد...»

 

ضمناً میرزا عبدالحسین شفائی بمن گفت در جمع این عده که با مورخ الدوله سپهر با تهام همکاری با کمیته مجازات دستگیر شده اند یک نفر بنام احسان الله خان به کمیته منسوب است و اگر همه دستگیر شدگان مرخص شدند، احسان الله خان هم از بند توقیف خلاص خواهد شد و منظور کمیته تامین خواهد شد، قصد کمیته از این ماموریت این که چنین وا نمود شود که دستگیر شدگان کلاً بی گناه


و هیچگونه انتسابی با کمیته ندارند و همه باید آزاد شوند و در نتیجه احسان الله خان هم آزاد گردد.

من پاکت ممهور به مهر کمیته مجازات را همراه برداشته به آقای (ع.هـ) رسانیدم و او پس از اطلاع از مفاد نامه بمن تاکید کرد که به رابط کمیته بگویم عملیات خود را دیگر دنبال نکنند در غیر این صورت همه افراد دستگیر خواهیم کرد.

 

از فحوای بیانات حاج بابا اردبیلی این طور مستضاد می شد که اولاً شخص (ع.هـ) یکی از اعضای موثر نظمیه بود ثانیا نظمیه خود قبل از دستگیری اعضاء کمیته مجازات از هویت آنان کم و بیش مسبوق بود خلاصه آنکه بهادرالسلطنه ضمن اینکه از دور و نزدیک شاهد و ناظر عملیات کمیته بود گاه و بیگاه دوستان خود را که در مظان خطر قرار میگرفتند از جریان امر مطلع می ساخت و قبل از اینکه خطری متوجه آنان بشود آنان را بر حذر می ساخت کما اینکه حاج آقا رضا رفیع گیلانی اولین کسی بود که اسمش در لیست سیاه کمیته قرار گرفته بود و بهادرالسلطنه او را از خطر حتمی الوقوع رهایی بخشید.

 

من کاغذ آقای (ع.هـ) را به اتفاق میرزا عبدالحسین شفائی به میرزاعلی اکبر خان ارداقی رسانیدم و مدرک کمیته را نیز بوی مقرر داشتم روز دیگر ارداقی پاکتی بمن داد گفت این پاکت را به (ع.هـ) برسانید و من هم این رسالت دوم را نیز انجام دادم.

 

                                                                                                        
همان شب پس از انجام ماموریت ثانوی باتفاق میرزا عبدالحسین شفائی بخانه آقای بهمن شیدائی رفتیم میرزا حسین خان لله را در آنجا دیدم روز دیگر مجدداً میرزا علی اکبر ارداقی را ملاقات کردم و او از من بسیار تشکر کرده گفت ماموریت شما باعث شد که فتنه بزرگی را خاموش کردید یعنی اگر این پیغام فیمابین کمیته و آقای(ع.هـ) رد و بدل نمی شد چه بسا کمیته عملیات حادی را انجام میداد که منجر به شدت عمل شهربانی و دستگیری همه اعضای کمیته مجازات می شد.

 

حاج بابا اردبیلی در مورد ترور سردار رشید اینطور بیان می کند: «آنروزها قصد داشتم باستقبال سردار رشید بروم این موضوع را با میرزا علی اکبر ارداقی در میان گذارم و جربان وقایع اردبیل- خلخال – تبریز را فیما بین من و سردار رشید رویداد بود برایش نقل کردم میرزا علی اکبر ارداقی گفت: تصمیم داشت رابطی در جهت سردار رشید در نظر بگیرد چه خوب شد که شما با سابقه دوستی که با وی دارید این وظیفه را انجام دهید و چون شنیده ام سردار رشید مرد سخاوتمندی است اگر کمیته احتیاج به کمک مالی داشته باشد میتوان از همراهی او بهره مندشد.

 

من از میرزاعلی اکبر پرسیدم کمیته همه جا اعلام کرده است که تحت هیچ عنوانی کمک مالی اشخاص را نمی پذیرد و حالا شما چگونه توقع کمک از کسی دارید که در مظان کمیته قرار دارد؟ ارداقی گفت منظور من آزمایش تو بود

                                                                                                        


و می خواستم عقیده تو را بفهمم و بدانم آیا در حین عمل ممکن است تطمیع شوی؟ روز دیگر به منزل ارداقی رفتم وی 50 تومان پول و یک قبضه اسلحه کمری بعنوان هدیه و خرج راه بمن داد که سردار رشید را از میان بردارم شبی که قصد حرکت به منجیل را داشتم ارداقی و عمادالکتاب بمن اطلاع دادند که سردار رشید را در زنجان بقتل رسانیدند...»(23)

اگر چه به خاطر عضویت حاج باباخان در کمیته مجازات خصوصیاتی چون رازداری کتمان حقیقت در مورد عملیات های انجام شده توسط کمیته مجازات، در وجود مجاهدی چون حاج باباخان تقویت شده بود، بر عهده نگرفتن قتل رشید الملک توسط وی منطقی به نظر می آید.

ولی آقای رحمت حبیب الله در مقاله ای با آوردن شاهدی به نام محمود خلیق
 می نویسد:

 

«قتل رشیدالملک به دست حاج باباخان عامل اصلی دستگیری و به قتل رسیدن حاج باباخان بدست امیر السلطنه حاکم اردبیل بود، می نویسد: «فکر می کنم قسمتی از بغض و عداوت امیرالسلطنه نسبت به حاجی باباخان همین مساله باشد چون امیرالسلطنه در جوانی ریزه خوار رشیدالملک بوده و به وسیله او به مقام فرمانداری و غیره رسیده است.»

اما جریان قتل رشیدالملک را چنین شرح می دهد:«رشیدالملک که به کرات حاکم اردبیل شده بود از بدخواهان مشروطیت بود ولی در ظاهر خود را هوادار آزادیخواهان و طرفدار مشروطه نشان می داده، خدمت بزرگی به روس ها کرده و

                                                                                                       
مشیرو مشار مخبرالسلطنه بدتر از خودش بوده است. عاقبت حیله و نیرنگ و خیانتهای اون بر ملا می شود و انجمن ایالتی تصمیم به از بین بردن او می گیرد، برای اینکار حاجی باباخان مامور می شود. عمویم محمود خلیق می گفت: من از تهران می آمدم. شب در زنجان ماندم و به مسافر خانه ای رفتم، حاجی باباخان را در آنجا دیدم. از من پرسید: از کجا می آیی؟ گفتم از تهران می آیم، فردا صبح هم باید حرکت کرده به اردیبل بردم گفت فردا را در زنجان بمان پس فردا با هم می رویم پرسیدم: شما چه کاری در زنجان دارید؟ گفت: مامورم رشیدالملک را بکشم. او از تبریز بادرشگه به قصد تهران حرکت کرده و فردا به اینجا می رسد آن شب با هم بودیم صبح با دو نفر از یارانش سوار شده رفتند. بعد از ظهر برگشت و گفت: کار را تمام کردم، آنها در دو فرسخی زنجان به درشگه رشیدالملک رسیده و او را کشته بودند و جنازه را در همان جا چال کرده درشگه را به تبریز برگردانده بودند.»

و با کشتن رشیدالملک حاج بابا خان اردبیلی بر این عقیده خود تکیه می کند که خیانت کار و جاسوس ریشه فساد است و باید از بن برانداخته شود در غیر این صورت مانند سرطان تار و پود زندگی مردم را برخواهد گرفت و همه چیز را زیر نفوذ خود قرار خواهد داد و بدین ترتیب دفتر زندگی رشیدالملک که یک عمر بر روسها خدمت کرده بود و تمام مسائل مربوط به اردبیل رابطه مستقیم داشت توسط مجاهد اردبیلی حاج بابا خان بسته شد.

 

|+| نوشته شده توسط محمود محمد هدایتی در دوشنبه ششم تیر 1390  |
 نامهای باستانی ایران
عده ای از دوستان همیشه معنی نامهای را از من می پرسیدند و انتظار داشتند چون تاریخ خوانده ام معنای اسمهائی که ریشه در تاریخ باستان دارد را بدانم در این قسمت گوشه ای از تحقیقات محقق گرامی سهیل مهرزاد را در مورد اسمهای ایران باستان را می آورم تا مرجعی باشد برای مراجعه دوستان :

آبتين : نام پدر فريدون پادشاه پيشدادي

آتوسا : قدرت و توانمندي - دختر کورش وزن داريوش اول

آفر : آتش - ماه نهم سال شمسي

آفره دخت : دختر آتش - دختري که در ماه آذر به دنيا آمده است .

آذرنوش‌: شيرين و دل انگيز

آذين : زيور، طاق نصرة‌، تزئين ، آرايش

آراه : نام فرشته موکل روز بيست و يکم ازماه پنجم درآئين زردشت

آرزو : کام ، مراد ، معشوق ، اميد

آرش: درخشان ، آفتاب ، جد بزرگ اشکانيان - پهلوان کمانگير ايراني در لشگرمنوچهر

آرشام : بسيار قوي - پدر بزرگ داريوش بزرگ هخامنشي

آرمان : آرزو - خواهش - اميد

آرمين : آرام گرفتن - پسر کيقباد پادشاه پيشدادي

آرميتا: آرامش يافته ، کلمه اي زردشتي است

آريا فر: دارنده شکوه آريائي

آريا : آزاده نجيب - يکي از پادشاهان ماد - مهمترين نژاد هند و اروپائي

آريا مهر : دارنده مهر ايران - از سرداران داريوش سوم

آرين : سفيد پوست آريائي

آزاده : دلير و بي باک ، رها

آزرم : شرم ، مهر ، محبت ، عشق

آزرمدخت : يکي از ملکه هاي ساساني

آزيتا : آزاده

آناهيتا : الهه آب

آهو: شاهد ، معشوق، يکي از همسران فتحعلي شاه قاجار

 

آيدا : شاد، ماه - نام تذکمنب

اتسز : لاغر و استخواني - از پادشاهان خوارزم

اختر : ستاره ، علم ، درفش

ارد : خير وبرکت ، فرشته نگهبان ثروت - نام چند تن از پادشاهان اشکاني

ارد شير : شير زيبا - اردشير بابکان بنيانگذار سلسله ساسانيان

اردوان : نام پادشاهان معروف اشکاني

ارژن : درختي با چوب بسيار سخت و محکم - نام کردي

ارژنگ : آرايش - کتاب ماني نقاش - ديوي که رستم در هفتخوان اورا کشت

ارسلان : شير، دلير و شجاع - نام پادشاه سلجوقي

ارغوان : نام درختي با گل و شکوفه هاي سرخ رنگ

ارمغان : هديه ، تحقه ، سوغات

ارنواز: نوازش شده اهورا - دختر جمشيد شاه پيشدادي

اروانه : نام گلي کوهي است - نامي کردي

استر : ستاره - بردارزاده مردخاي وزن خشايارشاه

اسفنديار : پاک آفريده شده - پسر گشتاسب که بدست رستم کشته شد

اشکان : منسوب به اشک - بنيانگذار سلطنت پارتها

اشکبوس : پهلوان کوشاني که به کمک افراسياب آمد، اما به دست رستم کشته شد

افسانه : داستان ، سرگذشت ، حکايت گذشتگان

افسون : سحر و جادو ، حيله و تزوير

افشين : با همت .

اميد : انتظار ، آرزو

انوش (‌ آنوشا ) : استوار و جاويد - دخترمهرداد ششم

انوشروان : دارنده لوح جاويدان - لفب خسرو اول پادشاه ساساني

اورنگ : عقل و کياست ، تخت پادشاهي

اوژن : شکست دهنده ، دشمن برانداز

اوستا : نام کتاب آسماني زردشت

اهورا : صاحب ، فرمانرواي دانا

اياز : بزرگ و پاينده - نام غلام ترک سلطان محمود غزنوي

ايران : محل زندگي آريائيها

ايراندخت : دختر ايران

ايرج : ياري دهنده آريائيها - پسرفريدون ، پادشاه و پهلوان ايراني

ايزديار : کشي که خداوند يار اوست

 

 

 

بابک : پدر کوچک ، جد اردشير ، پسر ساسان

باپوک : کولاک ، نامي کردي

باربد : پرده دار ، موسيقي دان و نوازنده دربار خسرو پرويز

بارمان : لايق - نام سردار افراسياب

بامداد : پگاه ، سپيده دم - نام پدر مزدک

بامشاد : کسي که در سحرگاهان شاد است - نوازنده مشهور دربار ساسانيان

بانو : خانم ، ملکه ، لقب آناهيتا الهه نگهبان آب

بختيار : خوشبخت ، خوش اقبال - استاد رودکي در موسيقي

برانوش : مهندس رومي که پل شوشتر را در زمان شاپور ساساني

برديا : پسر کورش و برادر کمبوجيه

برزو : بلند قامت - پسر سهراب و نوه رستم دستان

برزويه : طبيب مشهور انوشيروان و مترجم کليله ودمنه از هندي به پهلوي

برزين : بلند و تنومند - ازپهلوانان ايران - نام پسر گرشاسب

برمک : از وزيران ساساني - نام اجداد و نگهبانان آتشکده بلخ

بزرگمهر : خورشيد بزرگ - نام وزير دانشمند انوشروان ساساني

بنفشه : گلي رنگارنگ و زينتي با عمر نسبتا طولاني

بوژان : رشد کرده - نامي کردي

 

بهار : شکوفه و گل - سه ماه اول سال شمسي

 

بهادر : شجاع

بهارک : بهار کوچولو

بهاره : بهاري

بهتاش : خوب ومانند

بهداد : نيک آفريده شده

بهرام : پيروز ، ايزد پيروزي درآئين زردشت ، لقب برخي از پادشاهان ساساني

بهديس : خوش رنگ ، خوشگل

بهرخ : زيبا چهره ، قشنگ

بهرنگ : خوش رنگ

بهروز : خوشبخت ، نيکبخت

بهزاد : نيک نژاد - مينياتوريست مشهور صفويان - نام اسب سياوش

بهشاد : خوشحال وشاد

بهمن : نيک انديش - برف انبوه که از کوه فرو ريزد - جانشين اسفنديار

بهناز : خوش ناز‌، باناز ، طناز

بهنام : نيک نام

بهنود : سلامت ، عافيت

بهنوش : کسي که نيک مينوشد

بيتا : بي همتا ، بي مانند

بيژن : ترانه خوان ، جنگجو - پسر گيو و دلداده منيژه

 

 

 

پارسا : پاکدامن ، زاهد

پاکان : پاکها - نامي کردي

پاکتن : نيکو چهر پاکيزه تن

پاکدخت : دختر پاک

پانته آ : همسر آرتاداس که مادها او را به کورش هديه کردند امانپذيرفت

پدرام : آراسته ، نيکو ، شاد

پرتو : روشن ، تابش

پرشنگ : تابش ، آتشپاره

پرتو : روشن ، تابش ، فروغ

پرستو : پرنده مهاجر

پرويز : پيروز - لقب خسرو دوم ، پادشاه ساساني

پرديس : بهشت ، باغ و بستان

پرهام : ازاشخاص بسيار ثروتمند در زمان بهرام گور

پژمان : افسرده ، غمگين

پژوا : بيم و هراس

پرنيا : پارچه حرير

پشنگ : ميله آهني - نام پدرافراسياب

پروانه : حشره اي زيبا که خود را به شعله مي زند

پروين : ثريا ، ستارگان کوچک نزديک به هم

پري : فرشته ، جن ، همزاد

پريچهر : زيبا روي - نام زن جمشيد شاه

پريدخت : دختر پري ، همسر سام نريمان و مادر زال

پريسا : همچون پري

پرناز: پري ناز دار

پريوش : پري روي ، فرشته روي

پريا : کبوتر بال شکسته اي که به دنبال آشيانه مي گردد.

پوپک : هدهد

پوران : جانشين ، يادگار

پوراندخت : نام دختر خسروپرويز

پوريا : پهلوان محمد خوارزمي ملقب به پورياي ولي

پولاد : آهن سخت و کوبيده ، نام پهلوان ايراني زمان کيقباد

پويا : رونده و دونده - نامي کردي

پونه : گياهي خوش عطر و بو که در کنار جويها مي رويد.

پيام : الهام ، وحي ، پيغام

پيروز: کامياب ، فاتح ، نام چند نفر از پادشاهان ساساني

پيمان : عهد ، قول وقرار - عنوان اسامي مردان در فارسي دري

 

 

 

تابان : تابنده ، منور

تاباندخت : دختر تابناک

تاجي : تاجدار ، نام و عنواني در فارسي دري

تارا : ستاره

تاويار : آتشبان - نامي کردي

ترانه : زيبا و صاحب جمال ، سرود ، نغمه

تناز : نازنين ، با ناز و کرشمه - نامي کردي

توران : نام دختر خسروپرويز - سرزمين تور

توراندخت : دختري از توران

تورج : دلاور ، يکي از سه پسر فريدون شاه

تورتک : خروس صحرايي ، قرقاول

توفان : باد سخت

توژال : برف اندک - نامي کردي

تير داد : داده تير ، اشک دوم پادشاه اشکاني

تينا : گل ، نامي کردي

تينو : تشنه ، نامي کردي

 

جابان : سردار ايراني يزدگرد

جامين : اسم يکي از قهرمانان ايران زمين ، نامي کردي

جريره :‌ نام دختر پيران ويسه که همسر سياوش شد.

جمشيد : پسر طهمورث چهارمين پادشاه پيشدادي

جوان : برنا ، دلير ، شاداب

جويا : جوينده - پهلوان مازندراني بود که بدست رستم کشته شد.

جهان : دنيا ، عالم ، گيتي ، کيهان

جهانبخت : شانس و اقبال جهان

جهانبخش : بخشنده جهان

جهاندار : نگهبان جهان

جهانگير : فاتح جهان - نام پسر رستم

جهان بانو : بانوي جهان ، ملکه جهان

جهاندخت : دختر گيتي

جهان ناز : مايه فخر عالم

جيران : آهو ، نامي ترکي

 

چابک : زرنگ ، چالاک

چالاک : سريع و زبردست

چاوش : پيشرو و پيش قراول کاروان

چترا : دوازدهمين پادشاه سلسله ماد

چوبين : کنيه و لقب بهرام چوبين سردار انوشيروان

چهرزاد : نام دختر بهمن است که سي سال پادشاهي کرد

 

 

 

خاوردخت : دختر مشرق زمين

خداداد : خدا داده

خدايار : دوست خدا - فرمانرواي بخارا بوده است

خرم : شاد و خندان - پهلوان خرم از عهد شاه شجاع است

خرمدخت : دختر شاد و خندان

خسرو : مشهور ، نيک نام - لقب چند تن از پادشاهان ساساني

خشايار : قهرمان ، نيرومند - نام پسر داريوش کبير هخامنشي

خورشيد : درخشنده آفتاب - معشوقه جمشيد درداستان جمشيد و خورشيد

 

 

 

دادمهر : زاده آتش ، نام استاندار پارسي طبرستان

دارا : مالدار، ثروتمند ، از نامهاي خداوند

داراب : نام پسر بهمن پادشاه کياني

داريا : دارنده ، ازنامهايي که در اوستا آمده است

داريوش : نگهبان نيکي - فرزند ويشتاسب از شاهان بزرگ هخامنشي

دانوش : از اسمهائي که در کتاب وامق و عذرا آمده است

داور‌:‌ حاکم عادل ، قاضي

دايان : ماما ، نامي کردي

دريا : بحر ، نام فرزند علاالدين عماد شاه

دل آرا : محبوب و معشوق

دل آويز : دلچسب ، دلکش ، آويزه دل

دلارام : مايه آرامش دل / معشوقه بهرام گور

دل انگيز : گوارا ، مطلوب

دلبر : برنده دل ، يار و معشوق

دلبند : عزيز و گرامي

دلربا : رباينده دل ، محبوب

دلشاد : شادمان و خوشحال

دلکش : جذب کننده دل ، دلربا ، دلپذير

دلناز : آنکه قلب و دلش ناز است

دلنواز : مهربان ، مشفق

دورشاسب : نام جد پنجم گرشاسب ، دور از اسب پادشاه

دنيا : عالم و گيتي

ديااکو: اولين پادشاه مادها در قرن هفتم پيش از ميلاد

ديانوش : دزد دريائي در داستان وامق و عذرا

ديبا : پارجه ابريشمي رنگي ، روي زيبا

ديبا دخت : دختر زيبا ، دختري همچون پرنيان

 

 

 

رابو : نام گلي بهاري - نامي کردي است

رابين : مشاور ، متعمد - نامي کردي است

رادبانو : بانوي بخشنده و جوانمرد

رادمان ( رادمن ) : نام سپهسالار خسرو پرويز ساساني

رازبان : راز دار - عنوان مردان بزرگ در پارسي دري

راژانه : رازيانه - نامي کردي براي دختران

راسا : هموارو صاف - نامي کردي

رامتين : آرامش تن - موسيقي دان عهد ساسانيان

رامش : فراغت ، آسودگي ، راحتي ، نام هيربد زردشتي

رامشگر : خواننده و نوازنده ، خنياگر

رامونا : نگهبان عاقل

راميار : چوپان و گوسفند چران

راميلا : خداي بزرگ ، نامي آشوري است

رامين : معشوقه ويس ، نام يکي از سرداران ايران

راويار : شکارچي - نامي کردي

رژينا : مانند روز - نامي کردي

رخپاک : داراي چهره پاک

رخسار : چهره ، سيما

رخشانه : منسوب به رخش

رخشنده : تابان ، کنايه از خورشيد است

رزميار : رزمنده ، مبارز

رستم : تنومند و قوي اندام ، جهان پهلوان ايراني و قهرمان بزرگ شاهنامه

رکسانا : نوراني ، روشن

روبينا : ياقوت سرخ

رودابه : فرزند تابان ، زن پسرزا ، نام قلعه اي در غرب ايران

روزبه : خوشبخت : بهروز، از موبدان بهرام گور ساساني

روشنک : مشعل دار ، همچنين نام دارويي گياهي است

روناک : روشن

رهام : نام پسر گودرز

رهي : راهي شده ، روان ، مسافر

ريبار : رهگذر ، نامي کردي

راسپينا : پائيز ، لغت زند و پازند

 

 

 

زادبخت : خوشبخت ، خوش اقبال

زاد به : بهزاد ، نيک زاده شده

زاد چهر : داراي نژاد پاک و اصيل

زاد فر : زاده روشني

زال : فرزند سپيد موي سام نريمان و پدر رستم قهرمان ملي ايرانيان

زادماسب : برادر شاپور ساساني ، نام يکي از قضات ساساني

زاوا : داماد ، نامي کردي

زردشت : صاحب شتر زرد و زرين ، پيامبر ايران باستان

زرنگار : طلا کوب ، زرين

زري : طلائي ، زربفت

زرين : طلائي رنگ ، منصوب به زر

زرينه : آنچه منسوب به زر است

زمانه : روزگار ، دهر

زونا : گياهي با گل کبود رنگ ، نامي کردي

 

زيبار : قبيله اي از کردها ، نامي کردي

زيما : زمين ، لغت اوستائي

زينو : زنده ، پابرجا - نامي کردي

 

 

 

ژاله : شبنم ، قطره

ژالان : گلهاي داراي قطره و شبنم - نامي کردي

ژيار : زندگي ، زندگي شهري - نامي کردي

ژينا : زندگي و حيات - نامي کردي

ژيوار : زندگي

 

سارا : صحرا ، کوه و دشت - نامي کردي

سارک : سار کوچک ، پرنده اي سياه رنگ وبزرگتر از گنجشک

سارنگ : نام سازي شبيه به کمانچه

ساره : بامداد ، فردا - نامي کردي

ساسان : سوال کننده ، رئيس معبد آناهيد استخر که خاندان ساسانيان به او منسوبند

ساغر : پياله شرابخوري ، جام

سام : سيه چرده - جهان پهلوان ايراني وجد رستم

سامان : ترتيب ، نظام ، زندگي

سانا : سهل و آسان

ساناز : کمياب ، نادر، نام گلي است

سانيار : حامي و يار و پشتيبان - نامي کردي

ساويز : خوش اخلاق ، مهربان - نامي کردي

ساهي : آسمان صاف - نامي کردي

ساينا : خانداني از موبدان زردشتي ، سيمرغ

سايه : منطقه تاريک پشت هر جسم ، حمايت

سپنتا : مقدس ، محترپ

سپند : اسفند

سپهر : آسمان ، نام فرزند کيخسرو

سپهرداد : بخشيده اسمان - داماد داريوش هخامنشي

سپيدار : درخت سفيد

سپيد بانو : بانوي سفيد و درخشان

سپيده : سحرگاه ، سپيدي چشم

ستاره : کرات آسماني که در شب مي درخشند

ستي : دختر ، سيتا

سرافراز : سربلند ، متکبر

سرور : رئيس ، پيشوا

سروش : شنيدن و فرمانبرداري - فرشته مظهر اطاعت

سرور : شادماني ، خوشحالي

سوبا : شناگر ، فردا

سوبار : اسب سوار - لغت زند و پازند

سنبله : يک خوشه گندم

سودابه : دختر زا - سود ده

سوري : سرخ رو ، نام دختر اردوان پنجم

سورن : خانواده اي در دوره اشکانيان که قدرتمند بودند

سورنا : سردار دلير و خردمند پارتي

سوزان : سوزنده ، ملتهب

سوزه : سبزه ، نامي کردي

سوسن : گلي به رنگهاي سفيد، کبود ، زرد و حنايي

سومار : نام قبيله اي از کردها

سولان : نام گلي است ، نامي کردي

سولماز : زني که پيرو پژمرده نمي شود

سوگند : شاهد گرفتن خدا يا بزرگي را گويند

سهراب : سرخ روي ، نام پسر رستم که در جنگ با رستم فرمانده سپاه تورانيان بود

سهره : پرنده اي خوش آواز، با پرهاي سبز و زرد

سهند : کوه آتشفشان قديمي در آذربايجان

سيامک : مجرد - نام پسر کيومرث

سياوش : دارنده اسب سياه ، فرزند کيکاووس که ناجوانمردانه و بي گناه به قتل رسيد

سيبوبه ‌: مانند سيب ، دانشمند شهير ايراني ، منصف الکتاب

سيما : چهره ، رخ

سيمدخت : دختر نقره اي و سفيد

سينا : مرد دانشمند ، نام پدر شيخ ابوعلي سينا

سيمين : نقره اي ، سفيد ، روشن

سيمين دخت : دختر نقره اي و سفيد

 

شاپرک : پروانه

شادي : شادماني ، خوشحالي ، شور شادان : شادمان

شادمهر : مهربان ، با محبت

شاران : گردنبند درست شده از بادام - نامي کردي

شاهپور : پسر شاه ، شاهزاده - نام چند تن از شاهان ساساني

شاهدخت : دختر شاه ، شاهزاده خانم

شاهرخ : شاه منظر ، کسي که رخساري همچون شاه دارد

شاهين : پرنده اي شکاري

شاهيندخت : دخت شاهين

شايسته : سزاوار ، لايق

شباهنگ : بلبل ، ستاره کاروان کش

شب بو : نام گلي است که شب هنگام باز مي شود

شبديز: سيه فام ، سيه چرده ، نام اسب خسروپرويز

شبنم : رطوبتي که شب هنگام روي گلها مي نشيند

شراره : گرماي سوزان ، عشق فراوان ، نامي کردي

شرمين : شرمسار ، خجل

شروين : يکي از سرداران معاصر شاپورذوالاکتاف ساساني

شکوفه : گل درختان ميوه دار ، شکفته

شکفته : خندان ، بشاش

شمشاد : درختي زينتي و تقريبا هميشه سبزکه دستمايه بسياري از شاعران است

شمين : خوشبو، خوش عطر

شوان : شبان ، چوپان - نامي کردي

شميلا : از نامهاي ارمني ايراني به معني بانوي بزرگوار

شورانگيز : فتنه انگيز ،‌ ايجاد کننده شور و شوق

شوري : خوش قيافه ، قد بلند- نامي کردي

شهاب : شعله آتش ، سنگ آسماني ، ستاره دنباله دار

شهبار : درخورشاه ، لايق شاه

شهباز : باز سفيد رنگ ، شاه باز

شهبال : پر بزرگ پرندگان

شهپر: پرشاهانه

شهداد : داده و بخشيده شاه

شهرآرا: آنکه به زيبايي مايه آرايش شهراست ، آرايش دهنده شهر

شهرام : رام و مطيع شاه

شهربانو : بانوي شهر ، ملکه

شهرزاد : شهرزاده ، بومي - نقال قصه هاي هزار و يک شب

شهرناز : خواهر جمشيد و همسر ضحاک ماردوش

 

شيوا : شيرين بيان ، خوش زبان ، ايزد بزرگ هنديان باستان

 

شهرنوش : شيريني شهر

شهره : مشهور و نامي

شهريار : پادشاه ، يارشهر ، نام پسر برزوپسر سهراب

شهرزاد : شاهزاده ، فرزند شاه

شهلا : زن سيه چشم

شهنواز : نوازش شده شاه

شهين : منسوب به شاه

شيبا : نسيم شبانه - نامي کردي

شيدا : آشفته و عاشق

شيده : ‌خورشيد ، درخشان

شيردل : پهلوان و دلاور

شيرزاد : شير بچه ، همچون شير

شيرنگ : به رنگ شير ، مانند شير

شيرو : پهلوان معاصر با گشتاسب ، نام سردار فريدون

شيرين دخت : دختر شيرين

شيما : دخترانه ، نامي کردي

شينا : قدرتمند ، توانا - نامي کردي

شيرين : مطبوع و گوارا ، معشوقه خسرو پرويز

 

طوس : فرزند نوذر پهلوان ايراني شاهنامه

طوطي : پرنده سبز رنگ و سخنگوست و نام برخي زنان در فارسي دري است .

طهماسب : داراي اسب قوي - نام پسر منوچهر

طهمورث : روباه تيزرو و قوي ، پادشاه پيشداديان و پدر جمشيد

 

غوغا : آشوب ، هياهو

 

 

 

فراز : بلندي و شکوه

فرامرز : شکوه مرزداري - نام پسر رستم دستان

فرانک : سياه گوش ، نام مادر فريدون ، نام همسر بهرام گور ساساني

فراهان : محل شکوه و جلال

فربد : مناعت ، بزرگي

فربغ : شکوه خداوند

فرجاد : دانشمند و فاضل

فرخ : تابان و زيبا - نام يکي از اميران سيستان در عهد سلجوقيان

فرخ پي : نيک پي و نيک قدم

فرخ داد : مبارک آفريده شده

فرخ رو : داراي صورت زيبا

فرخ زاد : مبارک زاد ، خجسته زاد ، رستم فرخزاد سردار معروف ساسانيان است

فرخ لقا : دراي چهره زيبا ، خوشگل

فرخ مهر : زيبا چون خورشيد

فرداد : داده شکوه وزيبائي

فرديس : بهشت ، بوستان

فرين : يگانه ، شکوه دين ، مخفف فروردين ماه اول بهار

فرزاد : زاده فرو شکوه

فرزام : شايسته و لايق - نامي کردي

فرزان : عاقل ، حکيم ، دانشمند

فرزانه : دانشمند ، عاقل و عالم

فرزين : عالم ، وزير دربار

فرشاد : شا دمان ، مسرور ، خوشحال

فرشته : فرستاده الهي و آسماني

فرشيد : درخشانتر ، نام برادر پيران ويسه

فرمان : دستور ، حکم

فرناز : داري ناز فراوان

فرنگيس ( فري گيس ) : نام دختر افراسياب و همسر دوم سياوش

فرنود : دليل و برهان

فرنوش : شکوه ، نام پادشاه باستاني ماد

فرنيا : نامي براي پسران

فروتن : افتاده حال ، متواضع

فرود : پائين - نام پسر سياوش ، نام پسر کيخسرو نام پسر خسرو پرويزو شيرين

فروز : روشنائي ، روشني

فروزان : تابان ، درخشان

فروزش : روشني ، تابناک

فروزنده : درخشان ، درخشنده

فروغ : روشنائي ، تابش

فرهاد : عاشق افسانه اي شيرين

فرهنگ : شکوه ، ادب ، تربيت

فرهود : صداقت و راستي در دين

فربار : همراه خوب و شايسته

فريبا : زيبا و فريبنده

فريد : بي همتا، نامي کردي

فريدخت : دختر بي همت

فريدون : داراي شکوهي اينچنين ، پادشاه پيشداري که بر ضحاک ماردوش غلبه کرد

فريمان : فر و شکوه ايمان

فريناز : عشوه گر ، پريناز

فرينوش : شکوه شيرين

فريوش : زنگ ، همان پريوش هم هست

فيروز : پيروز و مظفر

فيروزه : سنگي گرانبها با رنگ فيروزه اي

 

 

 

قابوس : معرب کاووس است

قباد : سرور گرامي ، شاه محبوب ، پدر کيکاوس از پادشاهان کياني

قدسي : بهشتي ، روحاني

 

 

 

کابان : کدبانو ، نامي کردي براي دختران

کابوک : کبوتر ، نامي کردي براي دختران

کارا : فعال و کوشا

کارو : از نامهاي ارمني ايراني به معني نويد دهنده

کاراکو : نام يکي از سرداران ماد

کامبخت : کسي که بخت به کام اوست

کامبخش : آرزو دهنده ، مراد بخش

کامبيز : صورت فرانسوي (( کمبوجيه )) پسر کورش است

کامجو : کامجوينده

کامدين : يکي از دانايان دين زردشت

کامران : سعادتمند و خوشبخت

کامراوا : به مقصود و مراد رسيدن

کامک : آرزو و خواهش کوچک

کامنوش : کامروا ، خوشبخت

کاميار : کامروا و پيروز

کانيار : معدن شانس ، نامي کردي

کاووس : پادشاه توانا - از پادشاهان کياني و پسر کيقباد

کاوه : آهنگر معروف ايران باستان که عليه ضحاک قيام کرد

کتايون : جهان بانو ، دختر قيصر روم و مادر اسفنديار

کرشمه : ناز و غمزه

کسري : معرب خسرو است

کلاله : موي پيچيده ، دختري با موهاي مجعد

کمبوجيه : نام پسر کورش کمبوجيه است

کوشا : کوشنده ، ساعي

کهبد : خداوند کوه ، عابد

کهرام : رام شده کوه نام برادر و سردار افراسياب

کهزاد : زاده کوه ، کسي که در کوه زائيده شده است

کيارش : شهريار بزرگ

کيان : پادشاه ، اميران

کيانا : فرستاده ، نامي کردي

کيانچهر : داراي چهره پادشاهان

کياندخت : شاهدخت ، دختر شاه

کيانوش : بسيار شيرين ، نام يکي از دو برادر فريدون در شاهنامه

کياوش : بزرگوار - نام پدر کيقباد

کيخسرو : پادشاه نيکنام ، نام پسر سياوش و سومين پادشاه کيانيان

کيقباد : پادشاه محبوب - پدر کيکاوس و سر سلسله کيانيان

کيکاووس : سياه چرده ، سبزه ، نام پسر کيقباد و پدر کياوش

کيوان : سياره زحل و دومين سياره منظومه شمسي پس از مشتري است .

کيوان دخت : دختر سياره کيوان

کيومرث : نخستين انسان ، و به گفته شاهنامه نخستين پادشاه

کيهان : جهان و گيتي

کياندخت : دختر گيتي

کيهانه : جهان کوچک

 

 

گرشا : به ر وايت شاهنامه همان کيومرث اولين پادشاه است

گرشاسب : صاحب اسب لاغر ، پهلوان ايراني و جد رستم

گرشين : شعله آبي ، نامي کردي براي دختران

گرگين : منسوب به گرگ ، پسر ميلاد از پهلوانان

 

زمان کيخسرو

گزل : زيبا ، نامي ترکمني است

گشتاسب : صاحب اسب رمنده ، پدر داريوش هخامنشي

گشسب : دارنده اسب نر

گشسب بانو : دختر رستم و زن گيو

گل : گياهان رنگي کوچک که دستمايه شاعرانند

گل آذين : حالت قرار گرفتن گلها روي شاخه ها

گل آرا‌ :‌ آراينده گل

گلاره : تخم چشم ، نامي کردي

گل افروز : فروزنده گل

گلاله : دسته گل

گل اندام : آنکه اندامش مانند گل است

گلاويز : گياهي براي زينت گل

گلباد : داري بوي گل

گلبار : پرگل ، گل افشان

گلبام : گلبانگ

گلبان : نگهدارنده گل

گلبانو : بانوي چون گل

گلبرگ : هر يک از برگهاي يک گل ، مثل برگ گل

گلبو : معطر ، خوشبو

گلبهار : مثل گل بهاري

گلبيز : گل افشان

گلپاره : تکه گل ، پاره اي از گل

گلپر : برگ گل ، پر گل

گلپري : پري همچون گل

گلپوش : پرازگل ، پوشيده از گل

گل پونه : کسي که چهره اش به لطافت گل است

گلچين : باغبان ، عاشق گل ، کسي که گل مي چيند .

گلدخت : دختر گل

گلديس : به رنگ گل ، مانند گل

گلربا : رباينده گل

گلرخ : بسيار زيبا همچون گل

گلرنگ : به رنگ گل ، شرابي رنگ

گلرو : زيبا و سرخ رو

گلشن : گلزار و گلستان

گلريز : ريزنده گل

گلزاد : زائيده گل

گلزار : گلستان ، جاي پرگل

گلسا : مثل گل

گلشيد : درخشان چون گل

گلنار : گل انار ، شکوفه انار

گلناز : کسي که ناز و غمزه اش مثل گل است

گلنسا : گل بانو ، خانم گل

گلنواز : نوازش شده گل

گلنوش : شيرين مثل گل

گلي : مانند گل ، قرمز رنگ

گودرز : از پهلوانان عهد کاوس وکيخسرو و يکي از پادشاهان معروف اشکاني

گوماتو : انقلابي زمان مادها که براي براندازي مادها و هخامنشيان قيام کرد

گهر چهر : آنکه چهره اش همچون گوهر است

گوهر ناز : کسي که همچون گوهر نازش گرانبهاست

گيتي : دنيا ، جهان ، عالم

گيسو : موي بلند زنان

گيلدا : طلا

گيو : پهلوان نامي شاهنامه و پدر

 

 

لادن : گلي به رنگهاي زرد و نارنجي

لاله : گلي که رنگهاي گوناگون دارد و معروفترين آن لاله سرخ و صحرائي است

لاله رخ : کسي که روي همچون لاله دارد

لاله دخت : دختر لاله

لبخند : تبسم

لقاء : چهره ، سيما

لومانا : نام محلي در کردستان ، نامي کردي براي دختران

لهراسب : داراي اسب تندرو ، از پادشاهاي کياني و پدر گشتاسب

 

 

 

مارال : آهو ، نامي ترکي

ماري : کبک ماده ، نامي کردي

مازيار : اورا مزدايار - پسر قارون فرمانرواي طبرستان

ماکان : نام پسر يکي از سران ديالمه

مامک : مادر کوچک و مهربان

مانا : نام خداوند بزرگ و نام يکي از دولتهاي ماد ، نامي کردي

ماندانا : دختر آژدهاک و مادر کورش هخامنشي

مانوش : کوهي که منوچهردربالاي آن متولد شده است

ماني : پيامبر ايراني در زمان شاپور ساساني

مانيا : خسته شده ، نامي کردي

ماهان : منسوب به ماه

ماهاندخت : دختر ماهان

ماه برزين : يکي از بزرگان دولت ساسانيان

ماه جهان : زيباي جهان

ماهچهر : زيبا رو ، قشنگ

ماهدخت : دختر ماه

ماهور : تابناک - نامي کردي

ماهرخ : آنکه صورتي چون ماه زيبا دارد

ماهزاد : زاده ماه

مردآويز: جنگنده و دلاور

مرداس : مرد آسماني - نام پدر ضحاک که مرد نيکي بود و بدست پسرش کشته شد

مرزبان : مرزدار - مرزبان بن رستم نويسنده کتاب مرزبان نامه

مرمر : ازسنگهاي آهکي که صيقلي و جلا پذير است ، سنگ مرمر

مزدک : خردمند کوچک - مردي که در زمان ساسانيان ادعاي پيغمبري کرد اما کشته شد

مژده : نويد ، بشارت

مژگان : مژه ها

مستان : شادان ، شادمان

مستانه : خوشحال ، مانند مست

مشکاندخت : دختر خوشبو

مشکناز : مشک ناز دار

مشکين دخت : دختر مشک آلود و معطر

منيژه : پاک و سفيد روي - نام دختر افراسياب

منوچهر : کسي که چهره بهشتي دارد - از پادشاهان پيشدادي

مهبانو : بانوي بزرگ ، بانوي همچون ماه

مهبد : يکي از وزيران انوشيروان ساساني

مه داد : از فرماندهان نظامي پارسيان ويکي از نامهاي دوران هخامنشي

مهتاب : ماه تابان ، ماه تابناک

مهديس : ماهرو ، زيبا ، خوشگل

مه جبين : انکه پيشانيش مانند ماه درخشان است

مه دخت : ماه دخت ، دختر ماه

مهر آذر : يکي از موبدان پارس در زمان انوشيروان - خورشيد آذر

مهر آرا : آرايش دهنده مهر

مهر آسا : همچون خورشيد زيبا روي

مهر آفاق : خورشيد افقها

مهر افرين : عشق آفرين ، آفريننده عشق

مهرآب : کسي که فروغ خورشيد دارد - نام جد مادري رستم

مهرداد : بخشنده ماه

مهر افزون : بالا برنده عشق و محبت

مهرام : رام شده ماه

مهران : منسوب به مهر است و يکي از خاندانهاي عصر ساساني

مهراندخت : دختر مهر و محبت

مهرانديش : داراي انديشه با مهر و محبت

مهرانفر : شکوه

مهرانگيز : ايجاد کننده مهر و محبت و عشق مهرپويا : پوينده مهر

مهرداد : داده خورشيد- خورشید عدالت - نام چند تن از پادشاهان اشکاني

مهر دخت : دختر آفتاب

مهرزاده ‌: زاده خورشيد ، زيبا روي

مهرناز : ناز خورشيد

مهرنوش : خورشيد جاويدان - يکي از پسران اسفنديار که بدست فرامرز کشته شد

مهرنکار : آرايش دهنده خورشيد ، مهر آرا- نام يزدگرد

مهرنيا : ازنژاد مهر

مهروز : آنکه روزي چون خورشيد دارد

مهري : منسوب به مهر ، منسوب به خورشيد

مهريار : دوست خورشيد

مهسا : مانند ماه زيبا روي

مهنوش : ماه هميشگي

مهوش :‌ مانند ماه

مهيار : يار ماه ، نام پسر داريوش سوم هخامنشي

مهين : ماه زيبا رو

مهين دخت : دختر بزرگ

ميترا : دوستي و محبت و مهر

ميخک : گلي زيبا به رنگهاي قرمز، سفيد ، صورتي وزرد

مينا : گلي کوچک و زينتي ، گردنبند

مينا دخت : دختر مينا

مينو : بهشت ، جنت

مينودخت : دختر بهشت ، دختر پاک

مينو فر : داراي شکوه بهشتي

 

 

 

نادر : کمياب ، بي همتا - نادر شاه افشار سر سلسله افشاريه درايران

ناز آفرين : معشوقي که ناز فراوان مي کند

نازبانو : بانوي ناز دار

نازپرور : پرورش يافته در ناز

نازچهر : کشي که چهره ناز دارد

نازفر : داراي شکوه

نازلي : پرناز و غمزه - نامي ترکي براي دختران

نازي : با ناز ، اهل ناز

نازيدخت : دختر ناز

نامور : مشهور ، ارزنده

ناهيد : پاک و بي آلايش - نام مادر اسفنديار

ندا : آواز ، بانگ ، فرياد

 

نرسي : فرشته وحي در اوستا - نام پسر شاپور نوه اردشير بابکان

نرگس : گلي خوشبو و زيبا

نرمک : زيبا و لطيف - نامي کردي براي دختران

نرمين : لطيف و ملايم

نريمان : پهلوان ، دلير - نام پدر سام

نسترن : گلي سفيد و زيبا از گونه هاي نرگس

نسرين : گلي سفيد و پر برگ

نسرين دخت : دختر نسرين

نسرين نوش : نام همسر بهرام گور

نکيسا : نوازنده و خواننده دربار خسرو پرويز ساساني

نگار: نقش ، بت ، صنم

نگاره : شکل داراي نقش و نگار

نگارين : نقاشي شده

نگين : گوهر قيمتي

نوا : ناله ، آواز

نوش ( انوش ) : زندگي جاويد

نوش آذر : آتش جاويدان - از آتشکده هاي عصر ساساني

نوش آور : چيزي که زندگي و حيات مي آورد

نوشا : نوشنده ، آشامنده

نوش آفرين : افريننده شادي و شيريني

نوشدخت : دختر شاد

نوشروان ( انوشيروان ) : جاويدان ،‌ اولين خسرو ساساني

نوشفر : شکوه جاويد

نوشناز : داراي ناز و اداي شيرين

نوشين : گوارا و شيرين

نويد : مژده و بشارت

نوين : تازه ، جديد

نوين دخت : دختر تازه به دنيا آمده

نيش ا : خال و نشانه - نامي کردي براي دختران

نيک بين : خوش بين

نيک پي : پاک نژاد

نيک چهر : خوشگل و زيبا

نيک خواه : شخص خير خواه و خيرانديش

نيکداد : بخشنده نيکي

نيکدخت : دختر پاک و نيکو

نيکدل : دل پاک

نيکزاد : زاده نيکي و پاکي

نيلوفر : گل پيچک و زينتي به رنگهاي سفيد و سرخ وآبي

نيما : لقب علي اسفندياري پدرشعر نو درايران ، نيما يوشيج

 

 

وامق : دوست دارنده ، عاشق - عاشق عذرا

ورجاوند : ارجمند - به اعتقاد زردشتيان کسي که درآخر زمان ايران را آباد مي کند

وريا : پيدار، آگاه - نامي کردي براي پسران

وشمگير : شکارچي بلدرچين - نام نام پسر وردانشاه از مولوک ديالمه

وهرز : نام مرزبان کشور يمن درعهد انوشيروان

وهسودان : نيک آسوده و آرام - عنوان يکي از سلاطين آذربايجان

ويدا : آموزنده و تعليم دهنده

ويس : نام معشوق رامين در داستان ويس و رامين

ويشتاسب : صاحب اسبان فراوان

ويگن : از اسمهاي ارمني ايراني به معني جهش و پرش

 

 

 

هژير : خوب چهره ، نام يکي از پسران گودرز که بدست سهراب کشته شد

هخامنش : دوستار انديشه - نام جد کورش کبير

هربد( هيربد ) : حاکم آتشکده ، موبد موبدان

هرمز : اهورمزدا ، خداي بزرگ ايرانيان - نام پسر بهمن و نام پسر انوشروان

همايون : مبارک ، خجسته - نام تني چند از پادشاهان هندوستان

هما : فرخنده ، مبارک ، مرغ سعادت - نام دختر گشتاسب و خواهر اسفنديار

همادخت : دختر مبارک و فرخنده بخت

همدم : رفيق و مونس و همزبان

همراز : محرم اسرار

همراه : دوست و يار موافق

هنگامه : غوغا ، شلوغي ، دادوفرياد

هوتن : خوش اندام ، نام يکي از متحدان داريوش درحمله به مغان

هور : خورشيد ، آفتاب

هورتاش : همچون خورشيد

هورچهر : تابان روي ، زيبا

هورداد : فرستاده و داده خورشيد

هوردخت : دختر خورشيد

هورزاد : زاده خورشيد

هورمند : شبيه خورشيد

هوروش : خورشيد مانند ، مثل خورشيد

هوشنگ : هوش و درايت - نام يکي از سلاطين پيشدادي و فرزند سيامک

هوشيار : با هوش و آگاه

هومان : نيک انديش ، نام يکي از سرداران افراسياب و نيز نام برادر پيران ويسه

هومن : نيک منش

هونام : خوشنام ، نيکنام

هويدا : آشکار و نمايان

هيتاسب : صاحب اسب بسته شده

هيرمند : يکي از القاب گستاسب ، آتش پرست

هيما : اشاره ، نامي کردي براي دختران

هيوا : اميد وآرزو - نامي کردي براي دختران و پسران

 

 

يادگار : آنچه از انسان بجاي ماند - پسر پادشاه گرجستان

ياسمن ( ياسمين ) : گل زيبائي به رنگ سفيد و زرد و کبود

ياشار : عمر کننده ، نامي ترکي براي پسران

ياور : کمک و همدست و يار

يزدان : خداوند ، آفريدگار هستي

يگانه : بي نظير ، بي مانند

يوشيتا : پهلواني از خاندان فريان

 

 

|+| نوشته شده توسط محمود محمد هدایتی در یکشنبه پنجم تیر 1390  |
  شیخ حسین لنکرانی نماینده اردبیل در مجلس چهاردهم

  

 آیت‌الله شیخ حسین لنکرانی در سال ۱۲۶۸ش در یکی از محله‌های قدیمی شهر تهران (سنگلج) و در یک خانواده روحانی پا به عرصه وجود گذاشت. پدرش آیت‌الله حاج شیخ علی لنکرانی از عالمان و مجتهدان طراز اول تهران به شمار می‌آمد.

      پدربزرگ و جد بزرگ وی نیز از مجتهدان سرشناس زمان خود بودند. خاندان لنکرانی نسل ‌در نسل حدود چهارصد سال رهبری دینی، مذهبی و سیاسی مردم را بر عهده داشتند.

      شیخ حسین دوران کودکی را در چنین خاندان علمی، معنوی و جهادی پشت سر گذاشت. وی خواندن و نوشتن و بخشی از مقدمات علوم اسلامی را نزد پدر و بخشی دیگر را در محضر استادان حوزه علمیه تهران فراگرفت.

      سپس به نجف اشرف هجرت کرد. در نجف تحصیلات خود را تا رسیدن به اجتهاد ادامه داد. وی علاوه بر علوم حوزه در سایر علوم نیز اطلاعات لازم و کافی داشت و با زبانهای انگلیسی، روس و عربی نیز آشنا بود.

شیخ پس از بازگشت به وطن به ترویج فرهنگ اهل بیت و نشر تفکر جهاد و مبارزه بر ضد استبداد داخلی و استعمار خارجی پرداخت.

        در اعتراض به قرارداد خفت‌بار ۱۹۱۹ شیخ حسین به عنوان یک روحانی جوان (بیست‌ ساله) و مبارز در برابر این خیانت تاریخی ایستاد. ایشان در ردیف شخصیتهایی بود که در برابر جمهوری‌خواهی دروغین رضاخان ایستاد و برای افشای ماهیت آن اقدام به انتشار اعلامیه‌ای کرد.

        لنکرانی از اعضای فعال جمعیتی بود که به خاطر حمایت از انقلاب عراق و آزادی حرمین شریفین و بین‌النهرین از دست بیگانگان تشکیل شد.

در سال ۱۳۰۳ در جهت انجام وظیفه تاریخی و دینی خود اقدام به راه اندازی روزنامه‌ای تحت عنوان اتحاد اسلام کرد و در پی فعالیتهای ضد استعماری و انقلابی از سوی رضاخان چندین بار تبعید شد.

لنکرانی در انتخابات دوره چهاردهم از حوزه انتخابیه اردبیل به مجلس راه یافت. وی در غالب اقدامات از جمله لغو امتیاز مالی ـ اقتصادی دکتر میلسپو مستشار آمریکایی و رئیس کل دارایی وقت، رد پیشنهاد کمیسیون سه جانبه روس ـ انگلیس ـ آمریکا (کمیسیون قیمومت)، مخالفت ناموفق با تصویب طرح تعویق انتخابات دوره پانزدهم تا تخلیه ایران از قشون خارجی، ارائه و طرح و برنامه دقیق جهت پایان یافتن غائله آذربایجان شرکت داشت.

شیخ با علما و شخصیتهای مبارزی چون آیت‌الله کاشانی و نواب ‌صفوی ارتباط داشت و تلاشهای ضد استعماری و ضد استبدادی آنها را تایید می‌کرد.

      آشنایی وی با امام نیز از سالهای ۱۳۲۳ آغاز شد و با اینکه از نظر سنی دوازده سال از امام بزرگتر بود و چندین سال سابقه مبارزاتی داشت ولی به شدت تحت تأثیر شخصیت علمی، اخلاقی و انقلابی امام بود. حضرت امام نیز به وی به دید احترام می‌نگریست و از افکار و اندیشه‌های سیاسی او بهره می‌گرفت.

اسفند ۱۳۴۱ طرح آمریکایی «انقلاب سفید» شاه با مخالفت سرسختانه علما و آزادیخواهان و به تبع آنها مردم روبه‌رو شد و توالی آن به تشدید مبارزه قهر‌آمیز مردم تحت رهبری امام و مراجع تقلید با اساس رژیم انجامید.

        لنکرانی نیز منتظر فرصت بود تا گامی قاطع در جهت اصلاح اوضاع برداشته شود به همین خاطر همه توانش را در انتقال تجربیات مبارزات ۵۰ ساله خویش به امام و حمایت جدی از وی به کار بست.

        لنکرانی نزدیک به یک هفته پیش از ۱۵ خرداد با امام در قم دیدار داشت و راجع به ضرورت و کیفیت مبارزه با رژیم تبادل نظر کرد.

        خانه وی نیز در تهران محل رفت و آمد مبارزان و مرکز پخش اخبار و دستورهای مربوط به نهضت بود. شب ۱۵ خرداد، لنکرانی تصویر امام را در تیراژی بسیار وسیع در تهران چاپ کرد و روز بعد در میان تظاهرکنندگان که از میدان شاه (قیام فعلی) به سمت دانشگاه می‌رفتند پخش نمود. پیرو این اقدامات در ۲۰ خرداد ۴۲ توسط فرمانداری نظامی دستگیر و روانه زندان شد و اواخر تیر همان سال آزاد گردید.

گفته می‌شود که نعمت‌الله نصیری (رئیس شهربانی کل کشور در جریانات ۱۵ خرداد) در آن حادثه به شاه گفته بود. «بر ما مسلم است که بلوای تهران، عمدتاً زیر سر آیت‌الله لنکرانی است، اما وی با تردستی و زرنگی هیچ مدرکی از خود به جای نگذاشته است»!

پس از تصویب کاپیتولاسیون در مجلس به شهادت ناظران عینی و پیش از ایراد نطق کوبنده امام بر ضد لایحه مذکور و وکلای مجلس فرمایشی، متن مذاکرات مجلس از ناحیه لنکرانی تهیه و جهت اطلاع کامل و دقیق امام و برخی دیگر از مراجع، به قم فرستاده شده بود و این اولین و آخرین اخبار سیاسی مهم ارسالی از سوی ایشان به قم و دیگر بلاد نبود. پس از تبعید امام به ترکیه لنکرانی ضمن ادامه ارتباط با ایشان، با رجال نهضت نظیر آیت‌الله سعیدی و ربانی‌شیرازی جلسات مستمر گذاشته به بحث و مذاکره پیرامون مسائل جاری کشور می‌پرداخت و در همین راستا، عناصر حوزه و دانشگاه و بازار را به مبارزه دلگرم و امیدوار می‌ساخت و به جهت ادامه ستیز با رژیم ستم‌شاهی تحریک می‌کرد.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی شیخ حسین به رغم کهولت سن و ضعف مفرط مزاج و گرفتاری به انواع و اقسام بیماریهای مزمن از تأیید مقام رهبری و تعقیب اساس نظام و قانون اساسی جمهوری اسلامی باز نایستاد واز هیچگونه کمک فکری دریغ نداشت و نظرات سیاسی ـ نظامی ایشان به‌طور مستقیم و غیرمستقیم گاه حتی در شورای عالی دفاع مطرح و مورد بررسی قرار می‌گرفت.

سرانجام آیت‌الله شیخ حسین لنکرانی پس از حدود یک قرن زندگی پربار و مبارزه بی‌امان با استعمار خارجی و استبداد داخلی در ۱۸ خرداد ۱۳۶۸ دعوت حق را لبیک گفت و در جوار حرم حضرت عبدالعظیم به خاک سپرده شد.

شيخ حسين لنکراني (م 1368) از چهره هاي شگفت سياسي ايران معاصر است که عمري طولاني کرد و تقريبا در تمام عمر دراز خود موجودي سياسي ماند. خاندان وي که از خاندان هاي عالم ايران دوره قاجار، در اصل از منطقه قفقاز و سپس مهاجر به تهران هستند، مانند بسياري از خاندان هاي روحاني ديگر، در جريان رشد نحله هاي فکري در اواخر دوره رضا خان و پس از آن، دچار سرگشتگي شده، و بيشتر برادرها به حزب توده پيوستند.

شيخ حسين لنکراني فراز و نشيب هاي زيادي در زندگيش داشت اما اين مسلم است که او يک آدم سياسي بود و برخي از افرادي که علاقمند به سياست بودند از همنشيني با او لذت مي بردند. دليل آن آشنايي وي با اوضاع دنيا و قدرت تجزيه و تحليل وي نسبت به مسائل کلي سياسي بود. وي اين رويه را از روزگار جواني داشته و تا به آخر هم حفظ کرد.
به تازگي اسناد پرونده ايشان در ساواک تحت عنوان شيخ حسين لنکراني به روايت اسناد ساواک انتشار يافته و گوشه هايي از زندگي و ديدگاه هاي وي را آشکار کرده است.
اسناد موجود در اين کتاب که در اداره ساواک بوده – هر چند برخي از آنها مربوط به سالهاي پيش از تاسيس ساواک است و قاعدتا از شهرباني به ساواک منتقل شده باشد – نشانگر آن است که ساواک کمابيش مراقب وي بوده و جلسات وي با افراد مختلف را که اکثريت قريب به اتفاق آنها در خانه اش بوده زير نظر داشته است. طبعا اسناد فعاليت هاي وي پيش از سالهاي 30 در اين کتاب درج نشده و از بعد از آن هم تا حوالي سال 40 اندک است و از آن پس تعداد اسناد گسترده و قابل توجه است که آخرين آنها مربوط به مهر سال 57 مي باشد.
در گزارش هايي که از جلسات خانگي او با حضور افراد مختلف ثبت شده چنين به دست مي آيد که لنکراني منتقد رژيم پهلوي و در عين حال آشناي با سياست جهاني و حساس روي مسائل جهان عرب و به خصوص فلسطين بوده وتحولات سياسي جهان عرب و مجادلات ميان شرق و غرب بر سر آن را دنبال مي کرده است.

ارتباط افراد درجه دوم از جبهه ملي هم با لنکراني در طول اين سالها وجود داشت. لنکراني مصدق را بر کاشاني ترجيح داد و از جمله مريدان سالهاي طولاني او آقاي شاه حسيني بود هم که از مريدان پروپاقرص لنکراني بود و همزمان هوادار سرسخت دکتر مصدق بود.
همنشينان با لنکراني به اتفاق عقيده دارند که مجلس او بسيار شيرين و آموزنده بوده و مطالب و تحليل هاي تازه فراوني در آن يافت مي شده است. در يک گزارش ساواک آمده است : (قدرت بيانش) بسيار خوب است و ناطق زبردست است . اغلب سياستمدارانه صحبت مي کند و در لفافه گوشه به دولت هاي غربي مي زند. همانجا نوشته که نقطه ضعف او کمونيست است.

اين مساله که تقريبا مهم ترين معضل در تحليل زندگي لنکراني است به انتخابات مجلس چهاردهم بر مي گردد. ظاهرا گزارشگر شنيده بوده که لنکراني علائقي با حزب توده در گذشته داشته است. لنکراني در مجلس چهاردهم از اردبيل که آن زمان تحت نفوذ توده اي ها بود به نمايندگي انتخاب شد. البته اسنادي هست که مردم به توصيه مرحوم آيت الله يونس اردبيلي به او راي داده اند اما آنچه هست اين که اردبيل آن زمان زير نفوذ توده اي بود. اين نکته اي بود که آيت الله طالقاني روي آن تاکيد مي کرد و خاطره اي هم در اين باره يعني احترام لنکراني به برخي از رهبران حزب توده نقل مي کرد و عليه لنکراني موضع مي گرفت گرچه بايد گفت که رفاقت آنها هم تا حدودي سرجايش بود .
از آنجا که برادران وي هم توده اي بوده اند اين مساله براي لنکراني يک معضل شد وساواک هم هميشه روي آن تاکيد کرده، و در گزارشها منعکس مي شد که وي زماني جانبدار حزب توده بوده است.
نمايندگي مجلس چهاردهم ، اولين و آخرين موقعيت سياسي بود که لنکراني به آن دست يافت. مرحوم لنکراني اتهام جانبداري از حزب توده را هميشه انکار مي کرد و به عکس خودش را ناجي ايران از دست کمونيست ها دانسته و مي گفت: قوام خائن بود. بعد هم افزايد که چند بار کمونيستها مي خواستند هواپيماي شخصي براي من بفرستند تا به مسکو بروم اما نرفتم (ص 161
ماجراي انتخاب او از اردبيل بعدها در سال 1350 توسط سناتور فرخ در سخنراني عمومي اش در مجلس سنا براي کوبيدن لنکراني طرح شد. وي گفت اين شخص که زماني طرفدار پيشه وري و قاضي محمد بود حالا به عنوان حجه الاسلام به خود داده و يک دکان تازه باز کرده است .
اين اظهارات زماني مي شد که لنکراني در محافل خصوصي منتقد صريح سلطنت و دولت بود و روشن بود که عناصر وابسته به رژيم پهلوي براي از بين بردن لنکراني که اين زمان به قول فرخ يک حجت الاسلام روشنفکر شده بود و کسان زيادي با وي رفت و آمد داشتند تلاش مي کرده است. سوابق فرخ روشن بود و وي يک عنصر وابسته به انگليس و بسيار کثيف و شناخته شده بود. لنکراني در پاسخ فرخ را يک فاحشه سياسي و فراماسون خواند . لنکراني همچنين گفت که گفتن اين مطالب توسط فرخ (يا به قول وي فرج ) براي وي در اين شرايط بهترين تبليغ بوده است. البته لنکراني تا آخر اين دغدغه را داشت که مردم مرا به نام توده اي و کمونيست اذيت و آزار مي کنند . به هر حال در باره اين مسائل بايد تحقيق بيشتري صورت بگيرد. آنچه مسلم است مي بايد محققان با دقت و بيطرفي در اين باره بنويسند و پنبه آن موضوع را بزنند.
بايد توجه داشت که لنکراني يک رجل سياسي است و طبيعي است که سياسي بودن لوازم و پيامدهاي زيادي دارد که معمولا ابهام آفرين است. همه اينها نافي اين موقعيت لنکراني نيست که وي روي افراد بخصوصي موثر بوده و در طول سالها کسان زيادي که داعيه رهبري داشته اند در مجلسش رفت و آمد مي کرده اند.

 

|+| نوشته شده توسط محمود محمد هدایتی در شنبه چهارم تیر 1390  |
 
 
بالا