درباره وبلاگ

این موسسه با شماره 341 به ثبت رسیده است و در زمینه تاریخ اردبیل در دوران های مختلف تاریخی فعالیت می کند و مجموعه آثار مکتوب خود را در قالب دفتر با عناوین مختلف جمع آوری و به چاپ می رساند .موسسه ضمن ارائه آثار خود در این وبلاگ جهت دریافت هرگونه کمک های فکری و پژوهشی و عکس و مطالب تاریخی آماده و پذیرای نظرات ارزشمند شما بازدیدکنندگان عزیز بوده همچنین این موسسه آماده هر گونه همکاری در زمینه ارائه خدمات برای پژوهش های تاریخی از جمله اسناد و منابع و عکس های تاریخی و... می باشد. شماره تماس 3363518 ardabil341@gmail.com

منوی اصلی

پیوندهای روزانه

آرشیو مطالب

برچسب‌ها

پیوندها

  RSS  

 منابع مربوط به مطالعات تاریخ معماری

بنا به درخواست مراجعه کنندگان به وبلاگ منابع مربوط به مطالعات تاریخ معماری درج می شود.

1.      آبادی (1375)، برای اسلامی کردن سیمای شهرها چه می‌توان کرد؟، نشریه‌ی آبادی، ش 22، تهران، صص 45ـ40.

2.      آزاد، میترا (1381)، معماری ایران در قلمرو آل بویه، کلیدر، تهران.

3.      ـــــــ (1384)، بررسی تحول بناهاي مذهبی دوره ساسانی به بناهاي مذهبی قرون اولیه اسلامی ایران، رساله‌ی دکتری رشته پژوهش هنر، به راهنمایی محمدرضا پورجعفر و مشاوره‌ی محمود طاووسی و سید علی اصغر میرفتاح، دانشگاه تربیت مدرّس، تهران.

4.      [آیت الله زاده شیرازی، باقر] (1387)، گردهمایی مکتب اصفهان ـ مجموعه مقالات معماری و شهرسازی، فرهنگستان هنر، تهران.

5.      ابن عربی، محی‌الدّین (1377)، در اسرار حج و کعبه، ترجمه‌ی محمّدرضا جوزی، رواق، ش1، تهران، صص 9ـ5.

6.      ابوالقاسمی، لطیف (1379)، هنجار شکلیابی معماری اسلامی ایران، به کوشش محمّدیوسف کیانی، در: م‍ع‍م‍اری‌ ای‍ران ـ دوره‌ اس‍لام‍ی‌، سمت، تهران، صص 394-378.

7.      ارژمند، محمود (¹1377)، رس‍ال‍ه‌ م‍ع‍م‍اری‍ه‌، رواق، ش1، تهران، صص 96ـ95.

8.      ـــــــ (²1377)، م‍ع‍رّف‍ی‌ رس‍ال‍ه‌ م‍ع‍ماری‍ه‌، ک‍ت‍اب‌ م‍اه‌ ه‍ن‍ر، ش4، تهران، صص10ـ1.

9.      ـــــــ (1378)، معماری ایران در سفرنامه‌ها: سفرنامه‌ی مادام دیو لافوا، رواق، ش2، تهران، صص 63ـ51.

10.  ـــــــ (1382)، سفرنامه کمپفر، رواق، ش6، تهران، صص 47ـ34.

11.  اردلان، نادر و لاله بختیار (1380)، حسّ وحدت، سنّت عرفانی در معماری ایرانی، ت‍رج‍م‍ه‌ی‌ حمید شاهرخ،‌ خاک، اصفهان.

12.  اديب‌الملک (1364)، سفرنامه‌ي اديب‌الملک به عتبات (دليل‌الزّائرين) 1273ه.ق.، به‌تصحيح مسعود گلزاري، دادجو، تهران.

13.       استرآبادی، علی و قیومی‌بیدهندی، مهرداد (1388) واژه‌نامه سه‌زبانه معماری اسلامی، مسجد مقدس جمکران، قم.

14.  استیرلن، هانری (1377)، اصفهان تصویر بهشت، ت‍رج‍م‍ه‌ی‌ جمشيد ارجمند،‌ فروزان روز، تهران.

15.  ـــــــ (1381)، ترجمه­ی نادر روزرخ، دائره‌المعارف معماری جهان، فرهنگان، تهران.

16.  افشار سیستانی، ایرج (1373)، یادگارهاي یزد، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی و خانۀ کتاب یزد، 2ج، تهران.

17.  ـــــــ (1377)، مقدّماتی درباره‌ی تاریخ معماری در ایران بر اساس متون فارسی، رواق، ش1، تهران، صص 45ـ41.

18.  ـــــــ (1378)، شهرآشوب پیشه‌های ساختمانی، رواق، ش4، تهران، صص 63ـ55.

19.  افندی، جعفر (1376)، رساله‌ی معماریه: متنی از سده یازدهم هجری، ترجمه‌ی انگلیسی هانری کربن، ترجمه‌ی مهرداد قیّومی بیدهندی، شرکت توسعه‌ی فضاهای فرهنگی شهرداری تهران، تهران.

20.  اکرمی، غلامرضا (1383)، سنّت ـ هنرـ معماری، ش 38، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، صص144ـ127.

21.  السعید، عصام و پارمان، عایشه (1387)، نقشهای هندسی در هنر اسلامی، ترجمه‌ی مسعود رجب نیا، سروش، تهران، چ3.

22.  امین‌زاده، بهناز و نقی‌زاده، محمّد (1381)، آرمانشهر اسلام: شهر عدالت، صفّه، ش 35، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، صص 31ـ20.

23.  انصاری، مجتبی (1367)، اصول طرّاحی معماری اسلامی و سنّتی، به راهنمایی مهندس علی مدن‌پور، پایان‌نامه‌ی کارشناسی ارشد مهندسی معماری، دانشگاه تربیت مدرّس، تهران.

24.  انصاری، مجتبی و رهبرنیا، زهرا (1383)، هنر اسلامی و زندگی امروز، در مجموعه مقالات گردهمایی پژوهشی هنر و زندگی، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، تهران، صص 137ـ125.

25.  او.بتس، اولکو (1382)، دو سند درباره معماران دوره عثمانی در مصر، ترجمه‌ی فرزین فردانش، رواق، ش 6، تهران، صص 20ـ12.

26.  اولیاء، محمّدرضا (1376)، واژه‌نامه‌‌ی معماری اسلامی، مجموعه‌مقالات اوّلین کنگره‌ی تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ج 5، میراث فرهنگی کشور، تهران، صص 322ـ287.

27.       اولیاء، محمّدرضا (1385)، اصطلاح‌شناسی معماری سنّتی ایران ـ به سوی روشی جایگزین در بازشناسی معماری (رساله‌ی دکتری)، به راهنمایی دکتر باقر آیت‌ا...زاده شیرازی، دانشگاه تهران‌ـ‌پردیس هنرهای زیبا، تهران.

28.  اولیا، محمّدرضا و قدیری، بهرام (1372)، آشنایی با استادکاران معماری سنّتی ایران ـ حاجی علی‌اکبر آخوند، در صفّه، ش 12ـ11، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، صص65ـ58.

29.  اهری، زهرا (1378)، عالم مثال و بیان فضایی آن در مکتب شهرسازی اصفهان، در: دومین کنگره‌ی تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ج1، سازمان میراث فرهنگی کشور، تهران، صص86ـ67.

30.  اهري، زهرا و حبيبي، سیّد محسن (۱۳80)، مکتب اصفهان در شهرسازي (زبانشناسي عناصر و فضاهاي شهري، واژگان و قواعد دستوري)، دانشگاه هنر، اصفهان. ‌

31.  ایبل، کریس (1378)، آموزش معماری در کشورهای در حال توسعه، ترجمه‌ی فرزین فردانش، رواق، ش 2، تهران، صص 50ـ39.

32.  ایمانی، نادیه (1386)، آیا معماری اسلامی می‌شود؟، مجموعه گفتارهای اوّلین و دومین هم‌اندیشی مباحث معماری، به کوشش وحید قاسمی، موزه حمّام علی‌قلی آقا، سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری، اصفهان، صص 54ـ43.

33.  باروکاند، ماریانه و بدنورتس، آخیم (1386)، معماری اسلامی در اندلس، ترجمه‌ی فائزه دینی، فرهنگستان هنر، تهران.

34.  باقری، اشرف السّادات (1384)، مأخذشناسی شهرهای قلمرو فرهنگی اسلام، صفّه، ش 41، تهران، صص 156ـ142.

35.  باقری، مهری (1385)، دین‌های ایران باستان، قطره، تهران.

36.  بزرگ‌نیا، زهره (1383)، معماران ایران از آغاز دوره اسلامی تا پایان دوره قاجار، سازمان میراث فرهنگی، تهران.

37.  بِزِنوال، رولان (1379)، ترجمه‌ی سیّد محسن حبیبی، فن‌آوری تاق در خاور کهن، ج1و2، سازمان میراث فرهنگی (پژوهشگاه)، تهران، چ 1.

38.  بلخاری قهی، حسن (1385)، قّوّه خیال در آراء و اندیشه‌های امام محمّد غزّالی ـ تأمّلی در مبانی نظری هنر اسلامی، هنرهای زیبا، ش 26، دانشگاه تهران، تهران، صص 12ـ5.

39.  بمات، نجم الدین، شهر اسلامی (1369)، ترجمه‌ی محمد حسین حلیمی و منیژه اسلامبولچی، وزارت فرهنگ وارشاد اسلامی، تهران.

40.  بمانيان، محمدرضا (1378)، مسكن از ديدگاه قرآن كريم، دومين جشنواره مهندسي ساختمان، وزارت مسكن و شهرسازي، تهران، صص61ـ60.

41.  ـــــــ (1382)، دين باوري و معماري مسلمين، مجموعه مقالات اوّلين همايش هنر اسلامي، دانشگاه تربیت مدرّس، صص80-71.

42.  ـــــــ (1386)، رهیافت‌هایی در تبیین معماري مسلمين، سازمان شهرداریها و دهیاریهای کشور، تهران.

43.  بورکهارت، تیتوس (1370)، ارزشهای جاودان در هنر اسلامی، در: جاودانگی و هنر، ترجمه‌ی سیّد محمّد آوینی، برگ، تهران، صص 26ـ13.

44.  ـــــــ (1376)، نقش کعبه در هنر اسلامی، در: مبانی هنر معنوی، ترجمه‌ی سیّد حسین نصر، حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی، تهران، صص 50ـ35. ^*

45.  ـــــــ (1381)، سهم هنرهای زیبا در تعلیم مسلمانان، ترجمه‌ی سیّد علاءالدّین طباطبایی، در: خیال، ش3، تهران، صص 33ـ22.

46.  ـــــــ (1386)، مبانی هنر اسلامی، ترجمه‌ی امیر نصری، حقیقت، تهران.

47.  بوزجانی، ابوالوفاء محمّد بن محمّد، (1384)، سیّد علیرضا جذبی، هندسه‌ی ایرانی‌ـ‌کاربرد هندسه در عمل، سروش، تهران، چ3.

48.  بهشتی، سیّدمحمّد (1375)، تأویل معماری مسجد با تأمّلی در مناسک حج ـ‌مسجد مکان معراج مؤمنین‌ـ، مجموعه‌مقالات اوّلین کنگره‌ی تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ج 4، میراث فرهنگی کشور، تهران، صص 40ـ11 .

49.  ـــــــ (1378)، نسبت ظاهر و باطن در معماری ایران، در: دومین کنگره‌ی تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ج2، سازمان میراث فرهنگی کشور، تهران، صص366ـ357.

50.       بهشتی، محمد و قیومی‌بیدهندی، مهرداد (1388) فرهنگ‌نامه معماری ایران در مراجع فارسی، ترجمه و نشر آثار هنری متن، تهران.

51.  ‌پائولزی، پیرو سن (1354)، تأثیر معماری گنبد سلطانیه در گنبد سانتا ماریا دل فیوره، سازمان حفاظت آثار باستانی، تهران.

52.  پاپادوپولو، آلکساندر (1368)، معماری اسلامی، ترجمه‌ی حشمت ا... جزنی، مرکز نشر فرهنگی رجاء، تهران.

53.  پازوکی طرودی، ناصر (1381)، آثار تاریخی فیروزکوه، میراث فرهنگی کشور، تهران.

54.  ـــــــ (1381)، آثار تاریخی دماوند، میراث فرهنگی کشور، تهران.

55.  پورنادری، حسین (1379)، شعرباف و آثارش، ج2: گره و کاربندی، میراث فرهنگی کشور، تهران.

56.       پوستین‌دوز، محمّدمهدی (1374)، معماری شناسی، گامی به سوی چگونگی معماری الهی

57.  پیرنیا، محمّدکریم (1368)، تدوین غلامحسین معماریان، شیوه‌های معماری ایرانی، هنر اسلامی، تهران.

58.  ـــــــ (1370)، گنبدهای ایران، به کوشش زهره بزرگمهری و دیگران، مجلّه‌ی اثر، ش20، میراث فرهنگی کشور، تهران.

59.  ـــــــ (1378)، تحقیق در معماری گذشته‌ی ایران، تدوین غلامحسین معماریان، دانشگاه علم و صنعت ایران، تهران.

60.  ـــــــ (1381)، مصالح ساختمانی آژند اندود آمود در بناهای کهن ایران، زهره بزرگمهری، میراث فرهنگی کشور، تهران.

61.  ـــــــ (1382)، تدوین غلامحسین معماریان، آشنایی با معماری اسلامی ایران، دانشگاه علم و صنعت ایران، تهران، چ7.

62.  ـــــــ (1386)، تدوین غلامحسین معماریان، سبک‌شناسی معماری ایرانی، سروش دانش، تهران، چ5.

63.  ـــــــ (1387)، تدوین و تألیف غلامحسین معماریان، معماری ایرانی، سروش دانش، تهران.

64.  پیرنیا، محمّدکریم و بزرگمهری، زهره (1385)، هندسه در معماری، سازمان میراث فرهنگی کشور، تهران، چ3.

65.  پوپ، آرتور آپهام (1388)، معماري ایران، ترجمه‌ی زهرا قاسم علی، سمیرا، تهران.

66.   تجویدي، علی اکبر (1350)، تداوم در معماري ایران، مجلّه‌ی هنر و مردم ، ش111، تهران.

67.  تکمیل همایون، ناصر (1376)، جایگاه اجتماعی و فرهنگی حرفه‌ی بنّایی و معماری در تاریخ ایران، مجموعه‌مقالات اوّلین کنگره‌ی تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ج 5، میراث فرهنگی کشور، تهران، صص 340ـ323 .

68.  توسّلی، محمود (1381)، ساخت شهر و معماری در اقلیم گرم و خشک ایران، پیام و پیوند نو، تهران، چ4.

69.  ـــــــ (1383)، هنر هندسه ـ پویایی اشکال، احجام کروی ابوالوفای بوزجانی، پیام و پیوند نو، تهران.

70.  تهامی، جواد (1384)، طهران قدیم، ابریشمی‌فر، تهران.

71.  تولّایی، نوین (1378)، عوامل مؤثّر بر توسعه و ویرانی شهرها از نظر ابن خلدون، صفّه، ش 28، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، صص15ـ4 .

72.  چنکوا، گالینا آناتولینا پوگا (1387)، شاهکارهای معماری آسیای میانه‌ ـ سده‌های چهاردهم و پانزدهم میلادی، ترجمه‌ی سیّد داوود طبایی، فرهنگستان هنر، تهران.

73.  حاجی ابراهیم زرگر، اکبر و ندیمی، حمید (1386)، راهنمای معماری مسجد، دید، تهران.

74.  حاجی قاسمی، کامبیز و نوایی، کامبیز (1377)، از خاک تا کیمیا، رواق، ش1، تهران، صص 40ـ29.

75.  حائری، محمّدرضا (1386)، قنات در ایران (از ایران چه می‌دانم؟/78)، دفتر پژوهشهای فرهنگی، تهران.

76.  حبیبی، سیّد محسن (1385)، شرح جریان‌های فکری معماری و شهرسازی در ایران معاصر ـ با تأکید بر دوره‌ی زمانی 1357ـ 1385، دفتر پژوهشهای فرهنگی، تهران.

77.  حسینی، سیّد بهشید (1378)، درک و فهم فضای قدسی آتشکده و آتشگاه در چهارچوب نظام شکل و معنا، دومین کنگره‌ی تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ج1، سازمان میراث فرهنگی کشور، تهران، 424ـ393.

78.  حصوری، علی (1385)، مبانی طرّاحی سنّتی در ایران ـ دفتر نخست، چشمه، تهران، چ2.

79.  حلّی، سیّد اکبر (1386)، عروس مساجد خاورمیانه، در شباک، ش2، انجمن علمی معماری دانشگاه کاشان، کاشان.

80.  حیدر، سیّد گلزار (1378)، آموزش در جهت معماری اسلامی، ترجمه‌ی فرزین فردانش، رواق، ش3، تهران، صص 44-35.

81.  خادم‌زاده، محمد حسن (1389)، معماری دوره آل مظفر یزد (ایلخانی و تیموری) با نگاهی به بناهای عصر اتابکان، با همکاری مجید علومی و الهه الوندیان، سازمان میراث فرهنگی، تهران.

82.  خامنه‌ای، سیّدعلی (1375)، ساخت و ساز شهرها باید براساس معماری اسلامی و ایرانی باشد، روزنامه‌ی ایران، ش455، 6شهریور1375، تهران، صص 1و2.

83.  خان‌محمّدی، علی‌اکبر (¹1371)، فتوّت‌نامه‌ی بنّایان، صفّه، ش 5، دانشکده‌ی معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی، تهران، صص15ـ10.

84.  ـــــــ (²1371)، شهرآشوبهای فارسی در باب بنّایان، صفّه، ش 8ـ7ـ6، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، صص51ـ46 .

85.  ـــــــ (¹1372)، منظومه‌ی اصفهانیه، صفّه، ش 10ـ9، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، صص7ـ2.

86.  ـــــــ (²1372)، افسانه‌ی سنمار، صفّه، ش 12ـ11، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، صص5ـ2.

87.  ـــــــ (1377)، خطوطی از علم‌الجمال (زیبایی شناسی) اسلامی به ویژه در بنای مسجد، صفّه، ش 26، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، صص73ـ68.

88.  خمینی، سید روح ا... (1360)، رسالة نوین ـ تحریرالوسیله، ترجمه و شرح عبدالکریم بی‌آزار شیرازی، انجام کتاب، تهران، چ4.

89.  خویی، حمیدرضا (1385)، در باب تجزیه و تحلیل و شرح آثار تاریخی، سومین کنگره‌ی تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ج4، رسانه‌پرداز، تهران، 39ـ29.

90.  دانشدوست، یعقوب (1385)، هسته‌های آغازین خانه، تداوم، گستره و دگرگونی‌های آن در معماری ایران، مجموعه‌مقالات سومین کنگره‌ی تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ج 4، رسانه‌پرداز، تهران، صص 28ـ9.

91.  دروویل، گاسپار (1388)، سفرنامه دروویل، ترجمه‌ی جواد محیی، نیک‌فرجام، تهران.

92.  دوتیه، ژان (1385)، معماری با خاک یا آینده­ی سنتی هزاران ساله، ترجمه‌ی محمّد احمدی‌نژاد، خاک، تهران.

93.  دهقان منشادی، غلامرضا (1384)، کتابشناسی گزیده توصیفی تیتوس بورکهارت، صفّه، ش40، تهران، صص 121ـ112.

94.  ذکاء، یحیا (1366)، استادکاران دوران اسلامی، به کوشش محمّدیوسف کیانی، در م‍ع‍م‍اری‌ ای‍ران‌: دوره‌ اس‍لام‍ی‌، ج‍ه‍اد دانش‍گ‍اه‍ی‌، تهران.

95.  ذوالفقارزاده، حسن (1384)، فقه و معماری ـ شیوه تعامل تفقه دینی و دانش معماری، به راهنمایی دکتر هادی ندیمی و مشاوره­ی حجة‌الاسلام سیّد محمّد مهدی میرباقری، دانشکده معماری و شهرسازی دانش‍گ‍اه‍ شهید بهشتی، تهران.

96.  رئیس‌زاده، مهناز (1375)، یادنامه‌ی سه نسل از معماران سنّتی معاصر ایران، مجموعه‌مقالات اوّلین کنگره‌ی تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ج 4، میراث فرهنگی کشور، تهران، صص 52ـ49 .

97.  رئ‍ی‍س‌زاده‌، م‍ه‍ن‍از و ح‍س‍ی‍ن‌ م‍ف‍ی‍د (1384) اح‍ی‍ای‌ ه‍ن‍ره‍ای‌ از ی‍اد رف‍ت‍ه‌: م‍ب‍ان‍ی‌ معماری س‍ن‍ت‍ی‌ در ای‍ران‌ به روای‍ت‌ استاد ح‍س‍ی‍ن‌ ل‍رزاده‌، مولی، تهران، چ2.

98.  ریاضی، محمّدرضا (1375)، صنف معمار در دوران اسلامی، مجموعه‌مقالات اوّلین کنگره‌ی تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ج 2، میراث فرهنگی کشور، تهران، صص 379ـ356 .

99.       رهنورد، زهرا (1378)، مقدّمه‌ای بر حکمت هنر اسلامی، هنرهای زیبا، ش 4و5، دانشگاه تهران، تهران، صص 31ـ22.

100.   ـــــــ (1385)، حکمت هنر اسلامی، سمت، تهران، چ4.

101.   زارعی، باب ا... (1377)، کتیبة کوفی مسجد جامع قزوین ـ معرّفی اجمالی خطوط کوفی و کاربرد آنها در گرافیک، وزرات فرهنگ و ارشاد اسلامی، تهران، چ2.

102.   زرگر، اکبر (1375)، جایگاه درس تاریخ در آموزش معماری، مجموعه‌مقالات اوّلین کنگره‌ی تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ج 4، میراث فرهنگی کشور، تهران، صص 66ـ53.

103.   زمانی‌فرد، علی (1378)، جایگاه مسجد جامع در شهرهای ایران بر اساس متون قرن چهارم هجری، رواق، ش 4، تهران، صص 93ـ69.

104.   ستوده، منوچهر (1366)، هنرمندان دوران اسلامی، به کوشش محمّدیوسف کیانی، در م‍ع‍م‍اری‌ ای‍ران‌: دوره‌ اس‍لام‍ی‌، ج‍ه‍اد دانشگاهی‌، تهران.

105.   سلطان‌زاده، حسین (1376)، تبریز‌ـ‌خشتی استوار در معماری ایران، دفتر پژوهشهای فرهنگی، تهران.

106.   ـــــــ (1377)، معماری و شهرسازی ایران به روایت شاهنامه فردوسی، دفتر پژوهشهای فرهنگی، تهران.

107.   ـــــــ (1386)، بازارهای ایرانی (از ایران چه می‌دانم؟/11)، دفتر پژوهشهای فرهنگی، تهران، چ4.

108.   سیفیان، محمّدکاظم (1376)¹، قالب و محتوی در معماری اسلامی، هنرهای زیبا، ش1، دانشگاه تهران، تهران، صص 63ـ60.

109.   ـــــــ (1376)²، اسراف و تبذیر در معماری، هنرهای زیبا، ش2، دانشگاه تهران، تهران، صص 60ـ58.

110.   ـــــــ (1377)، قاعده لاضرر و رعایت آن در اصول معماری و شهرسازی اسلامی، هنرهای زیبا، ش3، دانشگاه تهران، تهران، صص 77ـ73.

111.   شریعتی، علی (1357)، هنر در انتظار موعود، اسرار، تهران.

112.   شقاقی، میرزا مهدی خان (1362)، خاطرات ممتحن‌الدوله، بکوشش حسینقلی خانشقاقی، تهران، امیرکبیر.

113.   شکاری نیّری، جواد (1378)، ارزشهای اعتقادی و مفاهیم توحیدی در معماری اسلامی ایران، مجموعه‌مقالات دومین کنگره‌ی تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ج 4، سازمان میراث فرهنگی کشور، تهران، 396ـ367.

114.   شمس، صادق (1388)، واژه‌نامه سنتی معماری ایران، علم و دانش، تهران.

115.   شیخ‌الحکمایی، عمادالدّین و جعفریان، محمودرضا (1388)، کتابچة برآورد مخارج راه‌سازی مازندران از حسین‌قلی‌خان قاجار مهندس، در: گلستان هنر، ش15، تهران، صص 44ـ36.

116.   شیمل، آنماری (1378)، باغ ملکوت، ترجمه‌ی امید نیک‌فرجام، رواق، ش3، تهران، صص 33ـ21.

117.   صادقی پی، ناهید (1388)، تأملی در معماری سنتی، صفّه، ش 48، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، صص 16ـ7.

118.   صدری، مینا (1387)، صورت و معنا در هنر دینی، کتاب ماه (هنر)، ش ۱۲۵، تهران، صص ۶۸ - ۷۵.

119.   [صندوق احیاء و بهره‌برداری از بناها و اماکن تاریخی و فرهنگی] (1388)، آگاهینامه استادکاران گروه میراث فرهنگی، صندوق احیاء و بهره‌برداری از بناها و اماکن تاریخی و فرهنگی، تهران.

120.   ضیایی، نادر و میلانی، مهرداد (۱۳89)، آشنایی با معماری اسلامی، پر سیمرغ، مشهد.

121.   طاقی، زهرا و فخّار تهرانی، فرهاد (1376)، استاد پیرنیا از نگاهی دیگر، صفّه، ش24، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، صص73ـ52.

122.   طاهباز، منصوره (¹1383)، شکل مقدّس، صفّه، ش38، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، صص125ـ96.

123.   ـــــــ (²1383)، ردّ پای قداست در معماری اسلامی ایران، صفّه، ش39، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، صص124ـ103.

124.   ـــــــ (1384)، عوامل تفاوت بنیادی معماری اسلامی و معاصر ایران، مجموعه‌مقالات سومین کنگره‌ی تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ج1، رسانه‌پرداز، تهران، صص 288ـ260.

125.   طبسی، محسن (1379)، واژه‌های معماری در دیوان حافظ، رواق، ش 5، تهران، صص 94ـ75.

126.   ـــــــ (1381)، بازخوانی وقفنامه و بررسی کالبدی مرکز محلّه علیقلی آقا، صفّه، ش 35، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، صص 31ـ20.

127.   ـــــــ (1382)، نگاهی به کتاب معماری و شهرسازی ایران به روایت شاهنامه فردوسی، رواق، ش 6، تهران، صص 63ـ56.

128.   عبّاسی هرفته، محسن (1385)، مهریز سرزمین مهر و خشت (معرفی چهل بنا از بناهای تاریخی شهرستان مهریز)، نورگستر، قم.

129.   عبد‌الله‌زاده، محمد‌مهدی (1388)، معمار دوره‌ گذار : نگاهی به خاطرات ممتحن‌الدوله، در: گلستان هنر، ش15، تهران، صص 63ـ53.

130.   عضد‌الملک (1370)، سفرنامه‌ي عضدالملک به عتبات (‌84ـ1283ه.ق.)، به کوشش حسن مرسلوند، مؤسّسه‌ي پژوهش و مطالعات فرهنگي، تهران.

131.   عکّاش، سمیر (1378)، تجلّی نظم جهانی و نشانه‌برداری از آن در معماری سنّتی اسلامی، ترجمه‌ی دکتر علی‌اکبر خان‌محمّدی، صفّه، ش 28، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، صص 61ـ48.

132.   علی‌آبادی، محمّد (1382)، شهر خداوند تصویری از ساختار معنایی آرمان شهر اسلامی، در مدرّس هنر، ش 3، دانشگاه تربیت مدرّس، تهران، صص 91ـ73.

133.   عمرانی، بهروز و اسمعیلی سنگری، حسین (1385)، بافت تاریخی شهر تبریز، سمیرا، تهران.

134.   غفّاری، علی (1379)، زواره نمادی از اسطورة کویر، دفتر پژوهشهای فرهنگی، تهران.

135.   ف‍اراب‍ی، ‌اب‍ون‍ص‍ر م‍ح‍م‍دب‍ن‌ م‍ح‍م‍د (1348)، ترجمه‌ی حسین خدیوجم، احصاء العلوم، ب‍ن‍ی‍اد ف‍ره‍ن‍گ‌ ای‍ران‌، تهران.

136.   فاروقی، فؤاد (1361)، سیری در سفرنامه­ها، مؤسّسه­ی مطبوعاتی عطایی، تهران.

137.   فتح ا... یف، شامیل سیف ا... اوغلی (1375)، ترجمه‌ی لیلا ربن‌شه و حسین سلطان‌زاده و بهرام قدیری، گونه‌شناسی معماری مساجد در جمهوری آذربایجان، دفتر پژوهشهای فرهنگی، تهران.

138.   فخّار تهرانی، فرهاد (1378)، مقدّمه‌ای بر پی‌سازی در معماری سنّتی ایران، مجموعه‌مقالات دومین کنگره‌ی تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ج4، سازمان میراث فرهنگی کشور، تهران، صص245ـ229.

139.   ـــــــ (1385)، مقابله‌ی پدرانمان با زمين لرزه در تبريز شيوه‌هاي تأمين ايمني ابنيه در برابر زلزله در معماري سنّتي شهر تبريز، دومين كنفرانس بين‌المللي مديريت جامع بحران در حوادث غيرمترقّبه طبيعي، تهران.

140.   فخر‌الملک (1372)، از حريم تا حرم ـ سفرنامه‌ي فخرالملک (اردلان) به عتبات 1304ه.ق.، سازمان اسناد ملّي ايران، به کوشش محمّدرضا عبّاسي، تهران.

141.   فرشاد، مهدی (1376)، تاریخ مهندسی در ایران، نشر بلخ وابسته به بنیاد نیشابور ، تهران، چ3.

142.   فلّاح‌فر، سعید (1388)، فرهنگ واژه‌های معماری سنّتی ایران، کاوش‌پرداز، تهران، و2.

143.   فلامکي، محمدمنصور (۱۳۷۴)، باز زنده‌سازي بناها و شهرهاي تاريخي، دانشگاه تهران، ت‍ه‍ران.

144.   فلچر، سر بنیستر (1388)، م‍ع‍م‍اری‌ اس‍لام‍ی‌، ترجمه‌ی سمانه قرایی، مقدّس، تهران.

145.   [قاسمی، وحید] (1386)، پنجره 1 ـ مجموعه گفتارهای اوّلین و دومین هم‌اندیشی مباحث معماری، گردآوری وحید قاسمی، موزه حمّام علی‌قلی آقا، سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری، اصفهان.

146.   قبادیان، وحید (1382)، معماری در دارالخلافه ناصری (سنت و تجدد در معماری معاصر تهران)، پشوتن، تهران.

147.   قزلباش، محمّدرضا و ابوضیاء، فرهاد (1364)، الفبای کالبد خانه‌ سنّتی یزد، سازمان برنامه و بودجه، تهران.

148.   قدیری، بهرام (1369)، احیای فرهنگ وقف با هدف تسهیل زندگی در مجتمعهای زیستی، در صفّه، ش1، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، صص43ـ36 .

149.   ـــــــ (¹1373)، آشنایی با استادکاران معماری سنّتی ایران ـ استاد محمّدرضا معماران بنام، در صفّه، ش 14ـ13، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، صص95ـ88.

150.   ـــــــ (²1373)، آشنایی با استادکاران معماری سنّتی ایران ـ استاد اسماعیل زهره، در صفّه، ش 16ـ15، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، صص81ـ72.

151.   ـــــــ (¹1376)، آشنایی با استادکاران معماری سنّتی ایران ـ استاد محمّد غلامعلی شعرباف، در صفّه، ش 24، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، صص111ـ92.

152.   ـــــــ (²1376)، وقفنامه‌ها یکی از اسناد معتبر در شناخت تاریخ معماری و شهرسازی ایران، در صفّه، ش 24، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، صص89ـ74.

153.   قمی، قاضی‌سعید (1378)، رموز صورت کعبه، ترجمه‌ی سیّد علی عمادی استرآبادی، رواق، ش3، تهران، صص 8ـ3.

154.   قیّومی، مهرداد (1378)، واژه‌های معماری در رساله‌ی معماریه، رواق، ش 2، تهران، صص 81ـ68 .

155.   ـــــــ (1385)، آموزش معماری در دوران پیش از مدرن بر مبنای رساله‌ی معماریه، صفّه، ش 42، تهران، صص 85ـ64 .

156.   ـــــــ (1388)، سخنی در منابع مکتوب تاریخ معماری ایران و شیوه جستجو در آن‌ها، در: گلستان هنر، ش15، تهران.

157.   کاراپتیان، کاراپت (1385)، خانه‌های ارامنه جلفای نو اصفهان، ت‍رج‍م‍ه‌‌ی مریم قاسمی سیچانی،‌ فرهنگستان هنر‌، ت‍ه‍ران.

158.   کاشانی، غیاث‌الدّین جمشید (1366)، ترجمه و تحشیه: سیّد علیرضا جذبی، رساله‌ طاق و ازج، سروش، تهران.

159.   عابدی، عقیل (1375)، معماری خانه کعبه و مسجد الحرام به روایت سفرنامه حکیم ناصرخسرو قبادیانی، مجموعه‌مقالات اوّلین کنگره‌ی تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ج 3، میراث فرهنگی کشور، تهران، صص 52ـ13.

160.   کریمیان، نادر (1375)، سیمای جغرافیای شهری در قرآن کریم، مجموعه‌مقالات اوّلین کنگره‌ی تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ج2، میراث فرهنگی کشور، تهران، صص 522ـ498.

161.   ک‍ری‍م‍ی‍ان‌، ع‍ل‍ی‌ (1380)، م‍ی‍رزارض‍ا م‍ه‍ن‍دس‌ب‍اش‍ی‌ از ن‍خ‍س‍ت‍ی‍ن‌ م‍ه‍ن‍دس‍ان‌ ای‍ران‍ی‌ در ع‍ص‍ر ق‍اج‍ار، در: گ‍ن‍ج‍ی‍ن‍ه‌ اس‍ن‍اد، ش44، تهران، صص 57ـ44.

162.   کسمایی، مرتضی (1376)، به یاد استاد پیرنیا، صفّه، ش 24، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، صص15ـ8 .

163.   کمپفر، انگلبرت (1363)، سفرنامه کمپفر، ترجمه‌ی کیکاووس جهانداری، خوارزمی، تهران، چ3.

164.   کوماراسوامی، آناندا (1377)، سخنی در حکمت هنر ایرانی، ترجمه‌ی مهرداد قیّومی، رواق، ش1، تهران، صص 7ـ11.

165.   ـــــــ (1378)، ماهیت هنر قرون وسطی، ترجمه­ی علاءالدین طباطبایی، در: رواق، ش2، تهران، صص 19ـ15.

166.    کونئو، پائولو (1377)، تاريخ شهرسازي جهان اسلام، ت‍رج‍م‍ه‌‌ی سعيد تيزقلم زنوزي،‌ سازمان عمران و بهسازي شهري‌، ت‍ه‍ران.

167.   کیانی، محمّدیوسف (1366)، م‍ع‍م‍اری‌ ای‍ران‌: دوره‌ اس‍لام‍ی‌، ج‍ه‍اد دان‍ش‍گ‍اه‍ی‌، تهران.

168.   ـــــــ (1379)، تاریخ هنر معماری ایران در دورة اسلامی، سمت، تهران، چ3.

169.   گالدیری، اوژینیو (1362)، عالیقاپو، ترجمه‌ی عبدا.. جبل‌عاملی، سازمان میراث فرهنگی کشور، تهران.

170.   ـــــــ (1370)، مسجد جامع اصفهان، ترجمه‌ی عبدا.. جبل‌عاملی، سازمان میراث فرهنگی کشور، اصفهان.

171.   گرابار، اولگ (1379)، شکل‌گیری هنر اسلامی، ترجمه‌ی مهرداد وحدتی دانشمند، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران.

172.   ـــــــ (1384)، هنر، معماری و قرآن، ترجمه‌ی حسن رضایی هفتادر، دوفصلنامه  اسلام‌پژوهی، تهران، صص 80ـ51.

173.   ـــــــ (1387)، نماد و نشانه در  تفسیر معماری اسلامی، ترجمه‌ی نیّر طهوری، گلستان هنر، ش9، تهران، صص 25-13.

174.   گروبه، ارنست و دیگران (1380)، معماری جهان اسلام، ویراسته‌ی جرج میشل، ترجمه‌ی یعقوب آژند، مولی، تهران.

175.    مینکه، گرنت (1384)، شیوه‌های ساخت بناهای گلین مقاوم در برابر زلزله، ترجمه‌ی ندا منصوری، ایکس‌ـ‌چنج کالچر‌ـ‌ساینس، تهران.

176.   گدار، آندره (1377)، هنر ایران، ت‍رج‍م‍ه‌ی‌ دکتر بهروز حبیبی،‌ دانشگاه ملّی ایران، ت‍ه‍ران، چ3. ‌

177.   گدار، آندره و گدار، یدا و سیرو، ماکسیم (1371)، آثار ایران، ترجمه‌ی ابوالحسنِ سروقد مقدّم، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، مشهد، چ2. *

178.   گنون، رنه (1381)، معانی نمادین گنبد، ترجمه‌ی فرزین فردانش، خیال، ش4، فرهنگستان هنر، تهران، صص 77ـ72.

179.   ـــــــ (1384)، سیطرة کمیت و علائم آخر زمان، ترجمه‌ی علیمحمد کاردان، نشر دانشگاهی، تهران، چ3.

180.   لباف خانیکی، رجبعلی و صابرمقدم، فرامرز (1385)، مساجد خراسان (از آغاز تا دوران معاصر)، سازمان میراث فرهنگی صنایع دستی و گردشگری، تهران.

181.   ماهوش، مریم (1384)، چگونگی پیدایش باور دینی در اثر معماری، مجموعه‌مقالات سومین کنگره‌ی تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ج 2، رسانه‌پرداز، تهران، صص 426ـ403 .

182.   م‍اه‍رال‍ن‍ق‍ش‌، م‍ح‍م‍ود (۱۳51)، اص‍ول‌ فنی س‍اخ‍ت‍م‍ان‌، ت‍ه‍ران‌.

183.   م‍اه‍رال‍ن‍ق‍ش‌، م‍ح‍م‍ود (۱۳61)، طرح‌ و اج‍رای‌ ن‍ق‍ش‌ در ک‍ارشیک‍اری‌ ایران‌: دوره‌ی‌ اس‍لامی‌، 5ج، م‍وزه‌ رض‍ا ع‍ب‍اسی، ت‍ه‍ران‌.

184.   م‍اه‍رال‍ن‍ق‍ش‌، م‍ح‍م‍ود (۱۳73)، آج‍ر و ن‍ق‍ش‌، محمود ماهرالنقش، ت‍ه‍ران‌.

185.   م‍اه‍رال‍ن‍ق‍ش‌، م‍ح‍م‍ود (۱۳۷۶)، م‍ع‍م‍اری‌ م‍س‍ج‍د حکیم، سروش، ت‍ه‍ران‌.

186.   م‍اه‍رال‍ن‍ق‍ش‌، م‍ح‍م‍ود (۱۳81)، م‍ی‍راث‌ آج‍رک‍اری‌ ایران، سروش، ت‍ه‍ران‌.

187.   م‍اه‍رال‍ن‍ق‍ش‌، م‍ح‍م‍ود (۱۳83)، طرح‌ و اج‍رای‌ ن‍ق‍ش‌ در ک‍ارشیک‍اری‌ ایران‌: دوره‌ی‌ اس‍لامی‌، 5ج، سروش، ت‍ه‍ران‌.

188.   م‍اه‍رال‍ن‍ق‍ش‌، م‍ح‍م‍ود (۱۳8۶)، م‍ع‍م‍اری‌ م‍س‍ج‍د سید اصفهان، محمود ماهرالنقش، ت‍ه‍ران‌.

189.   محمودی، مهناز (1388)، بادگیر نماد معماری ایران، یزدا، ت‍ه‍ران.

190.   مختاری، اسکندر (1387)، دومین سالنامه گزارش فعالیتهای مطالعاتی و اجرایی پروژه نجات‌بخشی میراث فرهنگی بم (ارگ)، رسانه­پرداز، تهران.

191.   مرتضی، هشام (1387)، اصول سنّتی ساخت و ساز در اسلام، ت‍رج‍م‍ه‌ی‌ ابوالفضل مشکینی و کیومرث حبیبی،‌ وزارت مسکن و شهرسازی، ت‍ه‍ران.

192.   [مرکز اسناد و تحقیقات معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی] (1375)، گنجنامه، زیر نظر کامبیز حاجی‌قاسمی، شرکت توسعه‌ی فضاهای فرهنگی و دانشگاه شهید بهشتی، تهران.

193.   مصطفوي، سیّد محمّدتقی (1350)، استمرار هنر معماري در ایران، یادبودجشن بزرگداشت دو هزار و پانصدمین سال شاهنشاهی ایران، تهران.

194.   مطهّری، مرتضی (1387)، خدمات مقابل اسلام و ایران، صدرا، تهران، چ36.

195.   [معاونت پژوهشی دانشگاه هنر] (1380)، مجموعه‌مقالات دومین همایش بین‌المللی معماری مسجد، دانشگاه هنر، تهران.

196.   معماریان، غلامحسین (1371)، آشنایی با معماری مسکونی ایرانی گونه شناسی برونگرا، دانشگاه علم و صنعت ایران، تهران.

197.   ـــــــ (1372)، دفتري از معماري کوير: سيري در معماري آب انبارهاي يزد، دانشگاه علم و صنعت ایران، تهران.

198.   ـــــــ (۱۳77)، نیارش سازه‌های طاقی، دانشگاه علم و صنعت ايران، ت‍ه‍ران‌.

199.   ـــــــ (1386)، سیری در مبانی نظری معماری، سروش دانش، تهران، چ2.

200.   ـــــــ (1387)، آشنایی با معماری مسکونی ایرانی گونه شناسی درونگرا، سروش دانش، تهران، چ5.

201.   ـــــــ (۱۳89)، مسجد جامع اصفهان، مرکز مطالعاتی و تحقیقاتی شهرسازی و معماری، ت‍ه‍ران‌.

202.   نعیما، غلامرضا (۱۳۷۶)، دزفول شهر آجر، س‍ازم‍ان‌ میراث‌ ف‍رهنگی ک‍ش‍ور، ت‍ه‍ران‌.

203.   مفتاح، عبدالعلی (1369)، نقدی بر خاطرات ممتحن‌الدوله، بی‌جا: بی‌نا، تهران؟ .

204.   مفید، حسین (1375)، تجلیات عرفانی در هندسه معماری گره بنّایی، مجموعه‌مقالات کنگره تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ج4، سازمان میراث فرهنگی کشور، تهران، صص 8ـ41.

205.   ـــــــ (1378)، به دنبال وجود ادراکی در فضاهای معماری، دومین کنگره‌ی تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ج1، سازمان میراث فرهنگی کشور، تهران، صص 62ـ51.

206.   مفید، حسین و رئیس‌زاده، مهناز (1385)، ماجرای معماری سنتی ایران در خاطرات استاد حسین لرزاده ـ از انقلاب تا انقلاب به انضمام منتخب اشعار، مولی، تهران.

207.   مک چنسی، آر. دی. (1377)، احداث اصفهان عبّاسی در متون صفوی، ترجمه‌ی مهرداد محمودزاده، رواق، ش 1، تهران، صص 93ـ67.

208.   ـــــــ (1378)، مستدرک مقاله‌ی احداث اصفهان عبّاسی، ترجمه‌ی مهرداد محمودزاده، رواق، ش 2، تهران، صص 67ـ66.

209.   ملکمیان، لینا (1380)، کلیساهای ارامنة ایران (از ایران چه می‌دانم؟/17)، دفتر پژوهشهای فرهنگی، تهران، چ2.

210.   مندگاری، کاظم (1378)، نقش رمز در تربیت معماران، مجموعه‌مقالات دومین کنگره‌ی تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ج 4، میراث فرهنگی کشور، تهران، صص 276ـ269.

211.   ـــــــ (1382)، بازنگری در مفهوم معماری اسلامی، در نشریه واحه، کانون فرهنگی قلم دانشگاه یزد، یزد، صص 7ـ1.

212.   منشی­باشی، محمّدعلی (1356)، سفرنامه­ رکن­الدوله به سرخس، در: سفرنامة رکن­الدّوله، بکوشش محمّد گلبن، سحر، تهران، صص 132ـ44.

213.   منصوری، فیروز (1372)، نگاهی نو به سفرنامه­ ناصر خسرو، چاپخش، تهران.

214.   مهدوی‌نژاد، محمّدجواد (1381)، هنر اسلامی در چالش مفاهیم معاصر و افق‌های جدید، هنرهای زیبا، ش 12، دانشگاه تهران، تهران، صص 32ـ23.

215.   مهریار، محمّد و دیگران (۱۳۷۸)، اس‍ن‍اد ت‍ص‍وی‍ری‌ ش‍ه‍ره‍ای‌ ای‍ران‍ی‌: دوره‌ ق‍اج‍ار، سازمان میراث فرهنگی و دانشگاه شهید بهشتی، تهران.

216.   ـــــــ (1383)، حکمت معماری اسلامی ـ جستجو در ژرف‌ساختهای معنوی معماری اسلامی ایران، هنرهای زیبا، ش 19، دانشگاه تهران، تهران، صص 66ـ57.

217.   م‍ه‍ندس‌، حاجی محمّد میرزا (۱۲۹۳ق.)، جغرافیای رودبار قصران [نسخه خطی]، بکتابت محمد‌علی تفرشی، در: کتابخانه‌ی ملّی ایران، به شماره بازیابی: ۵-۱۰۸۰۸.

218.   مهندس، محمّدحسین (1356)، نمائی از سرخس، در: سفرنامة رکن­الدّوله، بکوشش محمّد گلبن، سحر، تهران، صص 43ـ19.

219.   مهندس‌باشی، عباس‌خان (1318ق.)، حکم به میرزا عباس خان مهندس باشی [نسخه خطی]، در: کتابخانه‌ی ملّی ایران، به شماره بازیابی: ۹-۷۷۹.

220.   میردانش، سیّدمهدی (1386)، آشنایی با بناهای تاریخی،‌ مدرسه، ت‍ه‍ران، چ8.

221.   میرل‍طیفی، ‌ج‍لال‌ (1384)، ش‍ی‍وه‌ پ‍ارسی‌ و پ‍ارتی‌ و س‍ازه‌ه‍ای‌ طاقی‌، ق‍اضی، تهران.

222.   ناصرالدّين شاه قاجار (1363)، سفرنامه‌ي عتبات سال 1287ه.ق.، به کوشش ايرج افشار، فردوسي، تهران.

223.   نجیب اوغلو، گل‌رو (1377)، نقشه و طومار معماری در جهان اسلام، ترجمه‌ی مهرداد قیّومی، رواق، ش1، تهران، صص 66ـ47. *

224.   نجیب اوغلو، گل‌رو (1389)، هندسه و تزیین در معماری اسلامی (طومار توپکاپی)، ترجمه‌ی مهرداد قیّومی، روزنه، تهران، چ2.

225.   نتکین، آی.آی. (1382)، ژنوتیپ‌های فضایی در معماری شرق، رواق، ش6، تهران، صص 11ـ3.

226.   ندیمی، هادی (1386)، کلک دوست‌ـ‌ده مقاله در هنر و معماری، سازمان فرهنگی‌تفریحی شهرداری اصفهان، تهران.

227.   نصر، سیّدحسین (1375)، اهمّیت فضای خالی در هنر اسلامی، هنر و معنویت اسلامی، ترجمه‌ی رحیم قاسمیان، دفتر مطالعات دینی هنر، تهران، صص 186ـ179.

228.   ـــــــ (1383)، ترجمه­ی سعید دهقانی، سنّت عقلانی اسلامی در ایران، قصیده‌سرا، تهران.

229.   ـــــــ (1386)، تیتوس بورکهارت و ارزش معنوی هنر اسلامی، تدوین: امیر نصری، در: مبانی هنر اسلامی، حقیقت، تهران، صص 31ـ13.

230.   نصر، طاهره (1386)، از هنر و هنر اسلامی، نوید، شیراز.

231.   ـــــــ (1387)، جّستاری در شهرسازی و معماری زندیه، نوید، شیراز.

232.   نصیری انصاری، محمود (1350)، سیری در معماري ایران، هنرسرای عالی، تهران.

233.   نقره‌کار، عبدالحمید (1387)، درآمدی بر هویت اسلامی در معماری و شهرسازی، وزارت مسکن و شهرسازی، تهران.

234.   نقره‌کار، عبدالحمید (1375)، تحلیل ساختار هندسی و فضایی بیت‌ا...الحرام و تأثیر آن بر معماری و شهرسازی دوران اسلامی، مجموعه‌مقالات اوّلین کنگره‌ی تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ج 3، میراث فرهنگی کشور، تهران، صص 156ـ141.

235.   نقی‌زاده، محمّد (1378)، صفات شهر اسلامی در متون اسلامی، هنرهای زیبا، ش 4و5، دانشگاه تهران، تهران، صص 61ـ47.

236.   ـــــــ (1382)، جستاری در چیستی اسلامیت هنر و معماری ایران، در مدرّس هنر، ش 3، دانشگاه تربیت مدرّس، تهران، صص 119ـ111.

237.   ـــــــ (¹1384)، مبانی هنر دینی در فرهنگ اسلامی ـ مبانی و نظام فکری، ج1، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، تهران. صص 128ـ101.

238.   ـــــــ (²1384)، معماری و شهرسازی اسلامی (مبانی نظری)، راهیان، اصفهان.

239.   ـــــــ (1386)، ادراک زیبایی و هویت شهر در پرتو تفکّر اسلامی، شهرداری اصفهان، اصفهان.

240.   نقی‌زاده، محمّد و امین‌زاده، بهناز (1379)، رابطه‌ی معنا و صورت در تبیین مبانی هنر، هنرهای زیبا، ش8، دانشگاه تهران، تهران، صص 32ـ16.

241.   ـــــــ (1385)، مدخلی بر تبیین معنای معماری، در: مدرّس هنر، ش3، دانشگاه تربیت مدرّس، تهران، صص 95ـ81.

242.   نوایی، کامبیز (1378)، در جست و جوی معماری خودی، معماری و شهرسازی، ش50 و 51، تهران.

243.   ـــــــ (1382)، روايتي از معماري مسلمين: روزنه‌اي به باغ بهشت، مجموعه مقالات، مهر، 1366.

244.   وارن، جان (1387)، ترجمه‌ی مهرداد وحدتی، حفاظت سازه­های گلین، رسانه­پرداز، تهران.

245.   ویلبر، دونالد ن. (1365)، ترجمه‌ی عبدا... فریار، معماری ایران در دوره‌ی ایلخانان‌، علمی و فرهنگی، تهران، چ2.

246.   ـــــــ (1366)، معماران ـ استادکاران دوران اسلامی، ترجمه‌ی کرامت‌ا... افسر و محمّدیوسف کیانی، در م‍ع‍م‍اری‌ ای‍ران‌: دوره‌ اس‍لام‍ی‌، ج‍ه‍اد دان‍ش‍گ‍اه‍ی‌، تهران.

247.   ـــــــ (1384)، ترجمه‌ی مهین‌دخت صبا، باغهای ایران و کوشک‌های آن‌، علمی و فرهنگی، تهران، چ3.

248.   ویلبر، دونالد  لیزا گلمبک و رناتا هلد (1374)، ترجمه‌ی کرامت‌ا... افسر و محمّدیوسف کیانی، باغهای معماری تیموری در ایران و توران‌، سازمان میراث فرهنگی کشور، تهران.

249.   هادی‌زاده کاخکی، سعید (1385)، کبوترخانه در ایران (از ایران چه می‌دانم؟/71)، دفتر پژوهشهای فرهنگی، تهران.

250.   هردگ، کلاوس (1376)، واحد پژوهش و ترجمه‌ی بانیان، ساختار شکل در معماری ایران و ترکمنستان، بوم، تهران.

251.   هلد، رناتا (1378)، جستجوی تعریف هنر معماری در دوره‌ی اسلامی، ترجمه‌ی فرزین فردانش، رواق، ش 4، تهران، صص 34ـ25.

252.   همفر، اولکو (1386)، سفرنامه همفر، ترجمه‌ی دکتر محسن مؤیّدی، امیرکبیر، تهران.

253.   [هنرهای زیبا] (1376)، اعطای نخستین دکترای افتخاری در رشته معماری دانشگاه تهران به استاد محمدکریم پیرنیا، هنرهای زیبا، ش1، دانشگاه تهران، تهران، ص104.

254.   [هنرهای زیبا] (1377)، یادمان استاد عبدالکریم [!] پیرنیا، هنرهای زیبا، ش3، دانشگاه تهران، تهران.، صص7ـ6.

255.   هواگ، جان و مارتن، هانری (1386)، سبک‌شناسی هنر معماری در سرزمینهای اسلامی، ت‍رج‍م‍ه‌‌ی پرویز ورجاوند،‌ علمی و فرهنگی، تهران، چ5.

256.   ه‍ی‍ل‍ن‌ ب‍رن‍د، راب‍رت‌ (1377)، م‍ع‍م‍اری‌ اس‍لام‍ی‌: فرم عملکرد م‍ع‍ن‍ی، ت‍رج‍م‍ه‌‌ی ایرج اعتصام،‌ ش‍رک‍ت‌ پ‍ردازش‌ و ب‍رنام‍ه‌ری‍زی‌ ش‍ه‍ری‌، ت‍ه‍ران.

257.   ـــــــ (1383)، م‍ع‍م‍اری‌ اس‍لام‍ی‌: ش‍ک‍ل ک‍ارک‍رد م‍ع‍ن‍ی، ت‍رج‍م‍ه‌ی‌ ب‍اق‍ر آی‍ت‌ال‍ل‍ه‌زاده‌ ش‍ی‍رازی،‌ روزن‍ه‌، ت‍ه‍ران.

258.   هیوم، رابرت ا. (1382)، ادیان زندة جهان، ترجمه‌ی عبدالرحیم گواهی، قطره، تهران، چ12، و2.

|+| نوشته شده توسط محمود محمد هدایتی در یکشنبه سی و یکم اردیبهشت 1391  |

 منابع مطالعاتی تاریخ معماری

منابع مطالعاتی تاریخ معماری

1.      آبادی (1375)، برای اسلامی کردن سیمای شهرها چه می‌توان کرد؟، نشریه‌ی آبادی، ش 22، تهران، صص 45ـ40.

2.      آزاد، میترا (1381)، معماری ایران در قلمرو آل بویه، کلیدر، تهران.

3.      ـــــــ (1384)، بررسی تحول بناهاي مذهبی دوره ساسانی به بناهاي مذهبی قرون اولیه اسلامی ایران، رساله‌ی دکتری رشته پژوهش هنر، به راهنمایی محمدرضا پورجعفر و مشاوره‌ی محمود طاووسی و سید علی اصغر میرفتاح، دانشگاه تربیت مدرّس، تهران.

4.      [آیت الله زاده شیرازی، باقر] (1387)، گردهمایی مکتب اصفهان ـ مجموعه مقالات معماری و شهرسازی، فرهنگستان هنر، تهران.

5.      ابن عربی، محی‌الدّین (1377)، در اسرار حج و کعبه، ترجمه‌ی محمّدرضا جوزی، رواق، ش1، تهران، صص 9ـ5.

6.      ابوالقاسمی، لطیف (1379)، هنجار شکلیابی معماری اسلامی ایران، به کوشش محمّدیوسف کیانی، در: م‍ع‍م‍اری‌ ای‍ران ـ دوره‌ اس‍لام‍ی‌، سمت، تهران، صص 394-378.

7.      ارژمند، محمود (¹1377)، رس‍ال‍ه‌ م‍ع‍م‍اری‍ه‌، رواق، ش1، تهران، صص 96ـ95.

8.      ـــــــ (²1377)، م‍ع‍رّف‍ی‌ رس‍ال‍ه‌ م‍ع‍ماری‍ه‌، ک‍ت‍اب‌ م‍اه‌ ه‍ن‍ر، ش4، تهران، صص10ـ1.

9.      ـــــــ (1378)، معماری ایران در سفرنامه‌ها: سفرنامه‌ی مادام دیو لافوا، رواق، ش2، تهران، صص 63ـ51.

10.  ـــــــ (1382)، سفرنامه کمپفر، رواق، ش6، تهران، صص 47ـ34.

11.  اردلان، نادر و لاله بختیار (1380)، حسّ وحدت، سنّت عرفانی در معماری ایرانی، ت‍رج‍م‍ه‌ی‌ حمید شاهرخ،‌ خاک، اصفهان.

12.  اديب‌الملک (1364)، سفرنامه‌ي اديب‌الملک به عتبات (دليل‌الزّائرين) 1273ه.ق.، به‌تصحيح مسعود گلزاري، دادجو، تهران.

13.       استرآبادی، علی و قیومی‌بیدهندی، مهرداد (1388) واژه‌نامه سه‌زبانه معماری اسلامی، مسجد مقدس جمکران، قم.

14.  استیرلن، هانری (1377)، اصفهان تصویر بهشت، ت‍رج‍م‍ه‌ی‌ جمشيد ارجمند،‌ فروزان روز، تهران.

15.  ـــــــ (1381)، ترجمه­ی نادر روزرخ، دائره‌المعارف معماری جهان، فرهنگان، تهران.

16.  افشار سیستانی، ایرج (1373)، یادگارهاي یزد، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی و خانۀ کتاب یزد، 2ج، تهران.

17.  ـــــــ (1377)، مقدّماتی درباره‌ی تاریخ معماری در ایران بر اساس متون فارسی، رواق، ش1، تهران، صص 45ـ41.

18.  ـــــــ (1378)، شهرآشوب پیشه‌های ساختمانی، رواق، ش4، تهران، صص 63ـ55.

19.  افندی، جعفر (1376)، رساله‌ی معماریه: متنی از سده یازدهم هجری، ترجمه‌ی انگلیسی هانری کربن، ترجمه‌ی مهرداد قیّومی بیدهندی، شرکت توسعه‌ی فضاهای فرهنگی شهرداری تهران، تهران.

20.  اکرمی، غلامرضا (1383)، سنّت ـ هنرـ معماری، ش 38، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، صص144ـ127.

21.  السعید، عصام و پارمان، عایشه (1387)، نقشهای هندسی در هنر اسلامی، ترجمه‌ی مسعود رجب نیا، سروش، تهران، چ3.

22.  امین‌زاده، بهناز و نقی‌زاده، محمّد (1381)، آرمانشهر اسلام: شهر عدالت، صفّه، ش 35، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، صص 31ـ20.

23.  انصاری، مجتبی (1367)، اصول طرّاحی معماری اسلامی و سنّتی، به راهنمایی مهندس علی مدن‌پور، پایان‌نامه‌ی کارشناسی ارشد مهندسی معماری، دانشگاه تربیت مدرّس، تهران.

24.  انصاری، مجتبی و رهبرنیا، زهرا (1383)، هنر اسلامی و زندگی امروز، در مجموعه مقالات گردهمایی پژوهشی هنر و زندگی، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، تهران، صص 137ـ125.

25.  او.بتس، اولکو (1382)، دو سند درباره معماران دوره عثمانی در مصر، ترجمه‌ی فرزین فردانش، رواق، ش 6، تهران، صص 20ـ12.

26.  اولیاء، محمّدرضا (1376)، واژه‌نامه‌‌ی معماری اسلامی، مجموعه‌مقالات اوّلین کنگره‌ی تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ج 5، میراث فرهنگی کشور، تهران، صص 322ـ287.

27.       اولیاء، محمّدرضا (1385)، اصطلاح‌شناسی معماری سنّتی ایران ـ به سوی روشی جایگزین در بازشناسی معماری (رساله‌ی دکتری)، به راهنمایی دکتر باقر آیت‌ا...زاده شیرازی، دانشگاه تهران‌ـ‌پردیس هنرهای زیبا، تهران.

28.  اولیا، محمّدرضا و قدیری، بهرام (1372)، آشنایی با استادکاران معماری سنّتی ایران ـ حاجی علی‌اکبر آخوند، در صفّه، ش 12ـ11، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، صص65ـ58.

29.  اهری، زهرا (1378)، عالم مثال و بیان فضایی آن در مکتب شهرسازی اصفهان، در: دومین کنگره‌ی تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ج1، سازمان میراث فرهنگی کشور، تهران، صص86ـ67.

30.  اهري، زهرا و حبيبي، سیّد محسن (۱۳80)، مکتب اصفهان در شهرسازي (زبانشناسي عناصر و فضاهاي شهري، واژگان و قواعد دستوري)، دانشگاه هنر، اصفهان. ‌

31.  ایبل، کریس (1378)، آموزش معماری در کشورهای در حال توسعه، ترجمه‌ی فرزین فردانش، رواق، ش 2، تهران، صص 50ـ39.

32.  ایمانی، نادیه (1386)، آیا معماری اسلامی می‌شود؟، مجموعه گفتارهای اوّلین و دومین هم‌اندیشی مباحث معماری، به کوشش وحید قاسمی، موزه حمّام علی‌قلی آقا، سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری، اصفهان، صص 54ـ43.

33.  باروکاند، ماریانه و بدنورتس، آخیم (1386)، معماری اسلامی در اندلس، ترجمه‌ی فائزه دینی، فرهنگستان هنر، تهران.

34.  باقری، اشرف السّادات (1384)، مأخذشناسی شهرهای قلمرو فرهنگی اسلام، صفّه، ش 41، تهران، صص 156ـ142.

35.  باقری، مهری (1385)، دین‌های ایران باستان، قطره، تهران.

36.  بزرگ‌نیا، زهره (1383)، معماران ایران از آغاز دوره اسلامی تا پایان دوره قاجار، سازمان میراث فرهنگی، تهران.

37.  بِزِنوال، رولان (1379)، ترجمه‌ی سیّد محسن حبیبی، فن‌آوری تاق در خاور کهن، ج1و2، سازمان میراث فرهنگی (پژوهشگاه)، تهران، چ 1.

38.  بلخاری قهی، حسن (1385)، قّوّه خیال در آراء و اندیشه‌های امام محمّد غزّالی ـ تأمّلی در مبانی نظری هنر اسلامی، هنرهای زیبا، ش 26، دانشگاه تهران، تهران، صص 12ـ5.

39.  بمات، نجم الدین، شهر اسلامی (1369)، ترجمه‌ی محمد حسین حلیمی و منیژه اسلامبولچی، وزارت فرهنگ وارشاد اسلامی، تهران.

40.  بمانيان، محمدرضا (1378)، مسكن از ديدگاه قرآن كريم، دومين جشنواره مهندسي ساختمان، وزارت مسكن و شهرسازي، تهران، صص61ـ60.

41.  ـــــــ (1382)، دين باوري و معماري مسلمين، مجموعه مقالات اوّلين همايش هنر اسلامي، دانشگاه تربیت مدرّس، صص80-71.

42.  ـــــــ (1386)، رهیافت‌هایی در تبیین معماري مسلمين، سازمان شهرداریها و دهیاریهای کشور، تهران.

43.  بورکهارت، تیتوس (1370)، ارزشهای جاودان در هنر اسلامی، در: جاودانگی و هنر، ترجمه‌ی سیّد محمّد آوینی، برگ، تهران، صص 26ـ13.

44.  ـــــــ (1376)، نقش کعبه در هنر اسلامی، در: مبانی هنر معنوی، ترجمه‌ی سیّد حسین نصر، حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی، تهران، صص 50ـ35. ^*

45.  ـــــــ (1381)، سهم هنرهای زیبا در تعلیم مسلمانان، ترجمه‌ی سیّد علاءالدّین طباطبایی، در: خیال، ش3، تهران، صص 33ـ22.

46.  ـــــــ (1386)، مبانی هنر اسلامی، ترجمه‌ی امیر نصری، حقیقت، تهران.

47.  بوزجانی، ابوالوفاء محمّد بن محمّد، (1384)، سیّد علیرضا جذبی، هندسه‌ی ایرانی‌ـ‌کاربرد هندسه در عمل، سروش، تهران، چ3.

48.  بهشتی، سیّدمحمّد (1375)، تأویل معماری مسجد با تأمّلی در مناسک حج ـ‌مسجد مکان معراج مؤمنین‌ـ، مجموعه‌مقالات اوّلین کنگره‌ی تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ج 4، میراث فرهنگی کشور، تهران، صص 40ـ11 .

49.  ـــــــ (1378)، نسبت ظاهر و باطن در معماری ایران، در: دومین کنگره‌ی تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ج2، سازمان میراث فرهنگی کشور، تهران، صص366ـ357.

50.       بهشتی، محمد و قیومی‌بیدهندی، مهرداد (1388) فرهنگ‌نامه معماری ایران در مراجع فارسی، ترجمه و نشر آثار هنری متن، تهران.

51.  ‌پائولزی، پیرو سن (1354)، تأثیر معماری گنبد سلطانیه در گنبد سانتا ماریا دل فیوره، سازمان حفاظت آثار باستانی، تهران.

52.  پاپادوپولو، آلکساندر (1368)، معماری اسلامی، ترجمه‌ی حشمت ا... جزنی، مرکز نشر فرهنگی رجاء، تهران.

53.  پازوکی طرودی، ناصر (1381)، آثار تاریخی فیروزکوه، میراث فرهنگی کشور، تهران.

54.  ـــــــ (1381)، آثار تاریخی دماوند، میراث فرهنگی کشور، تهران.

55.  پورنادری، حسین (1379)، شعرباف و آثارش، ج2: گره و کاربندی، میراث فرهنگی کشور، تهران.

56.       پوستین‌دوز، محمّدمهدی (1374)، معماری شناسی، گامی به سوی چگونگی معماری الهی

57.  پیرنیا، محمّدکریم (1368)، تدوین غلامحسین معماریان، شیوه‌های معماری ایرانی، هنر اسلامی، تهران.

58.  ـــــــ (1370)، گنبدهای ایران، به کوشش زهره بزرگمهری و دیگران، مجلّه‌ی اثر، ش20، میراث فرهنگی کشور، تهران.

59.  ـــــــ (1378)، تحقیق در معماری گذشته‌ی ایران، تدوین غلامحسین معماریان، دانشگاه علم و صنعت ایران، تهران.

60.  ـــــــ (1381)، مصالح ساختمانی آژند اندود آمود در بناهای کهن ایران، زهره بزرگمهری، میراث فرهنگی کشور، تهران.

61.  ـــــــ (1382)، تدوین غلامحسین معماریان، آشنایی با معماری اسلامی ایران، دانشگاه علم و صنعت ایران، تهران، چ7.

62.  ـــــــ (1386)، تدوین غلامحسین معماریان، سبک‌شناسی معماری ایرانی، سروش دانش، تهران، چ5.

63.  ـــــــ (1387)، تدوین و تألیف غلامحسین معماریان، معماری ایرانی، سروش دانش، تهران.

64.  پیرنیا، محمّدکریم و بزرگمهری، زهره (1385)، هندسه در معماری، سازمان میراث فرهنگی کشور، تهران، چ3.

65.  پوپ، آرتور آپهام (1388)، معماري ایران، ترجمه‌ی زهرا قاسم علی، سمیرا، تهران.

66.   تجویدي، علی اکبر (1350)، تداوم در معماري ایران، مجلّه‌ی هنر و مردم ، ش111، تهران.

67.  تکمیل همایون، ناصر (1376)، جایگاه اجتماعی و فرهنگی حرفه‌ی بنّایی و معماری در تاریخ ایران، مجموعه‌مقالات اوّلین کنگره‌ی تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ج 5، میراث فرهنگی کشور، تهران، صص 340ـ323 .

68.  توسّلی، محمود (1381)، ساخت شهر و معماری در اقلیم گرم و خشک ایران، پیام و پیوند نو، تهران، چ4.

69.  ـــــــ (1383)، هنر هندسه ـ پویایی اشکال، احجام کروی ابوالوفای بوزجانی، پیام و پیوند نو، تهران.

70.  تهامی، جواد (1384)، طهران قدیم، ابریشمی‌فر، تهران.

71.  تولّایی، نوین (1378)، عوامل مؤثّر بر توسعه و ویرانی شهرها از نظر ابن خلدون، صفّه، ش 28، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، صص15ـ4 .

72.  چنکوا، گالینا آناتولینا پوگا (1387)، شاهکارهای معماری آسیای میانه‌ ـ سده‌های چهاردهم و پانزدهم میلادی، ترجمه‌ی سیّد داوود طبایی، فرهنگستان هنر، تهران.

73.  حاجی ابراهیم زرگر، اکبر و ندیمی، حمید (1386)، راهنمای معماری مسجد، دید، تهران.

74.  حاجی قاسمی، کامبیز و نوایی، کامبیز (1377)، از خاک تا کیمیا، رواق، ش1، تهران، صص 40ـ29.

75.  حائری، محمّدرضا (1386)، قنات در ایران (از ایران چه می‌دانم؟/78)، دفتر پژوهشهای فرهنگی، تهران.

76.  حبیبی، سیّد محسن (1385)، شرح جریان‌های فکری معماری و شهرسازی در ایران معاصر ـ با تأکید بر دوره‌ی زمانی 1357ـ 1385، دفتر پژوهشهای فرهنگی، تهران.

77.  حسینی، سیّد بهشید (1378)، درک و فهم فضای قدسی آتشکده و آتشگاه در چهارچوب نظام شکل و معنا، دومین کنگره‌ی تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ج1، سازمان میراث فرهنگی کشور، تهران، 424ـ393.

78.  حصوری، علی (1385)، مبانی طرّاحی سنّتی در ایران ـ دفتر نخست، چشمه، تهران، چ2.

79.  حلّی، سیّد اکبر (1386)، عروس مساجد خاورمیانه، در شباک، ش2، انجمن علمی معماری دانشگاه کاشان، کاشان.

80.  حیدر، سیّد گلزار (1378)، آموزش در جهت معماری اسلامی، ترجمه‌ی فرزین فردانش، رواق، ش3، تهران، صص 44-35.

81.  خادم‌زاده، محمد حسن (1389)، معماری دوره آل مظفر یزد (ایلخانی و تیموری) با نگاهی به بناهای عصر اتابکان، با همکاری مجید علومی و الهه الوندیان، سازمان میراث فرهنگی، تهران.

82.  خامنه‌ای، سیّدعلی (1375)، ساخت و ساز شهرها باید براساس معماری اسلامی و ایرانی باشد، روزنامه‌ی ایران، ش455، 6شهریور1375، تهران، صص 1و2.

83.  خان‌محمّدی، علی‌اکبر (¹1371)، فتوّت‌نامه‌ی بنّایان، صفّه، ش 5، دانشکده‌ی معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی، تهران، صص15ـ10.

84.  ـــــــ (²1371)، شهرآشوبهای فارسی در باب بنّایان، صفّه، ش 8ـ7ـ6، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، صص51ـ46 .

85.  ـــــــ (¹1372)، منظومه‌ی اصفهانیه، صفّه، ش 10ـ9، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، صص7ـ2.

86.  ـــــــ (²1372)، افسانه‌ی سنمار، صفّه، ش 12ـ11، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، صص5ـ2.

87.  ـــــــ (1377)، خطوطی از علم‌الجمال (زیبایی شناسی) اسلامی به ویژه در بنای مسجد، صفّه، ش 26، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، صص73ـ68.

88.  خمینی، سید روح ا... (1360)، رسالة نوین ـ تحریرالوسیله، ترجمه و شرح عبدالکریم بی‌آزار شیرازی، انجام کتاب، تهران، چ4.

89.  خویی، حمیدرضا (1385)، در باب تجزیه و تحلیل و شرح آثار تاریخی، سومین کنگره‌ی تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ج4، رسانه‌پرداز، تهران، 39ـ29.

90.  دانشدوست، یعقوب (1385)، هسته‌های آغازین خانه، تداوم، گستره و دگرگونی‌های آن در معماری ایران، مجموعه‌مقالات سومین کنگره‌ی تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ج 4، رسانه‌پرداز، تهران، صص 28ـ9.

91.  دروویل، گاسپار (1388)، سفرنامه دروویل، ترجمه‌ی جواد محیی، نیک‌فرجام، تهران.

92.  دوتیه، ژان (1385)، معماری با خاک یا آینده­ی سنتی هزاران ساله، ترجمه‌ی محمّد احمدی‌نژاد، خاک، تهران.

93.  دهقان منشادی، غلامرضا (1384)، کتابشناسی گزیده توصیفی تیتوس بورکهارت، صفّه، ش40، تهران، صص 121ـ112.

94.  ذکاء، یحیا (1366)، استادکاران دوران اسلامی، به کوشش محمّدیوسف کیانی، در م‍ع‍م‍اری‌ ای‍ران‌: دوره‌ اس‍لام‍ی‌، ج‍ه‍اد دانش‍گ‍اه‍ی‌، تهران.

95.  ذوالفقارزاده، حسن (1384)، فقه و معماری ـ شیوه تعامل تفقه دینی و دانش معماری، به راهنمایی دکتر هادی ندیمی و مشاوره­ی حجة‌الاسلام سیّد محمّد مهدی میرباقری، دانشکده معماری و شهرسازی دانش‍گ‍اه‍ شهید بهشتی، تهران.

96.  رئیس‌زاده، مهناز (1375)، یادنامه‌ی سه نسل از معماران سنّتی معاصر ایران، مجموعه‌مقالات اوّلین کنگره‌ی تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ج 4، میراث فرهنگی کشور، تهران، صص 52ـ49 .

97.  رئ‍ی‍س‌زاده‌، م‍ه‍ن‍از و ح‍س‍ی‍ن‌ م‍ف‍ی‍د (1384) اح‍ی‍ای‌ ه‍ن‍ره‍ای‌ از ی‍اد رف‍ت‍ه‌: م‍ب‍ان‍ی‌ معماری س‍ن‍ت‍ی‌ در ای‍ران‌ به روای‍ت‌ استاد ح‍س‍ی‍ن‌ ل‍رزاده‌، مولی، تهران، چ2.

98.  ریاضی، محمّدرضا (1375)، صنف معمار در دوران اسلامی، مجموعه‌مقالات اوّلین کنگره‌ی تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ج 2، میراث فرهنگی کشور، تهران، صص 379ـ356 .

99.       رهنورد، زهرا (1378)، مقدّمه‌ای بر حکمت هنر اسلامی، هنرهای زیبا، ش 4و5، دانشگاه تهران، تهران، صص 31ـ22.

100.   ـــــــ (1385)، حکمت هنر اسلامی، سمت، تهران، چ4.

101.   زارعی، باب ا... (1377)، کتیبة کوفی مسجد جامع قزوین ـ معرّفی اجمالی خطوط کوفی و کاربرد آنها در گرافیک، وزرات فرهنگ و ارشاد اسلامی، تهران، چ2.

102.   زرگر، اکبر (1375)، جایگاه درس تاریخ در آموزش معماری، مجموعه‌مقالات اوّلین کنگره‌ی تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ج 4، میراث فرهنگی کشور، تهران، صص 66ـ53.

103.   زمانی‌فرد، علی (1378)، جایگاه مسجد جامع در شهرهای ایران بر اساس متون قرن چهارم هجری، رواق، ش 4، تهران، صص 93ـ69.

104.   ستوده، منوچهر (1366)، هنرمندان دوران اسلامی، به کوشش محمّدیوسف کیانی، در م‍ع‍م‍اری‌ ای‍ران‌: دوره‌ اس‍لام‍ی‌، ج‍ه‍اد دانشگاهی‌، تهران.

105.   سلطان‌زاده، حسین (1376)، تبریز‌ـ‌خشتی استوار در معماری ایران، دفتر پژوهشهای فرهنگی، تهران.

106.   ـــــــ (1377)، معماری و شهرسازی ایران به روایت شاهنامه فردوسی، دفتر پژوهشهای فرهنگی، تهران.

107.   ـــــــ (1386)، بازارهای ایرانی (از ایران چه می‌دانم؟/11)، دفتر پژوهشهای فرهنگی، تهران، چ4.

108.   سیفیان، محمّدکاظم (1376)¹، قالب و محتوی در معماری اسلامی، هنرهای زیبا، ش1، دانشگاه تهران، تهران، صص 63ـ60.

109.   ـــــــ (1376)²، اسراف و تبذیر در معماری، هنرهای زیبا، ش2، دانشگاه تهران، تهران، صص 60ـ58.

110.   ـــــــ (1377)، قاعده لاضرر و رعایت آن در اصول معماری و شهرسازی اسلامی، هنرهای زیبا، ش3، دانشگاه تهران، تهران، صص 77ـ73.

111.   شریعتی، علی (1357)، هنر در انتظار موعود، اسرار، تهران.

112.   شقاقی، میرزا مهدی خان (1362)، خاطرات ممتحن‌الدوله، بکوشش حسینقلی خانشقاقی، تهران، امیرکبیر.

113.   شکاری نیّری، جواد (1378)، ارزشهای اعتقادی و مفاهیم توحیدی در معماری اسلامی ایران، مجموعه‌مقالات دومین کنگره‌ی تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ج 4، سازمان میراث فرهنگی کشور، تهران، 396ـ367.

114.   شمس، صادق (1388)، واژه‌نامه سنتی معماری ایران، علم و دانش، تهران.

115.   شیخ‌الحکمایی، عمادالدّین و جعفریان، محمودرضا (1388)، کتابچة برآورد مخارج راه‌سازی مازندران از حسین‌قلی‌خان قاجار مهندس، در: گلستان هنر، ش15، تهران، صص 44ـ36.

116.   شیمل، آنماری (1378)، باغ ملکوت، ترجمه‌ی امید نیک‌فرجام، رواق، ش3، تهران، صص 33ـ21.

117.   صادقی پی، ناهید (1388)، تأملی در معماری سنتی، صفّه، ش 48، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، صص 16ـ7.

118.   صدری، مینا (1387)، صورت و معنا در هنر دینی، کتاب ماه (هنر)، ش ۱۲۵، تهران، صص ۶۸ - ۷۵.

119.   [صندوق احیاء و بهره‌برداری از بناها و اماکن تاریخی و فرهنگی] (1388)، آگاهینامه استادکاران گروه میراث فرهنگی، صندوق احیاء و بهره‌برداری از بناها و اماکن تاریخی و فرهنگی، تهران.

120.   ضیایی، نادر و میلانی، مهرداد (۱۳89)، آشنایی با معماری اسلامی، پر سیمرغ، مشهد.

121.   طاقی، زهرا و فخّار تهرانی، فرهاد (1376)، استاد پیرنیا از نگاهی دیگر، صفّه، ش24، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، صص73ـ52.

122.   طاهباز، منصوره (¹1383)، شکل مقدّس، صفّه، ش38، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، صص125ـ96.

123.   ـــــــ (²1383)، ردّ پای قداست در معماری اسلامی ایران، صفّه، ش39، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، صص124ـ103.

124.   ـــــــ (1384)، عوامل تفاوت بنیادی معماری اسلامی و معاصر ایران، مجموعه‌مقالات سومین کنگره‌ی تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ج1، رسانه‌پرداز، تهران، صص 288ـ260.

125.   طبسی، محسن (1379)، واژه‌های معماری در دیوان حافظ، رواق، ش 5، تهران، صص 94ـ75.

126.   ـــــــ (1381)، بازخوانی وقفنامه و بررسی کالبدی مرکز محلّه علیقلی آقا، صفّه، ش 35، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، صص 31ـ20.

127.   ـــــــ (1382)، نگاهی به کتاب معماری و شهرسازی ایران به روایت شاهنامه فردوسی، رواق، ش 6، تهران، صص 63ـ56.

128.   عبّاسی هرفته، محسن (1385)، مهریز سرزمین مهر و خشت (معرفی چهل بنا از بناهای تاریخی شهرستان مهریز)، نورگستر، قم.

129.   عبد‌الله‌زاده، محمد‌مهدی (1388)، معمار دوره‌ گذار : نگاهی به خاطرات ممتحن‌الدوله، در: گلستان هنر، ش15، تهران، صص 63ـ53.

130.   عضد‌الملک (1370)، سفرنامه‌ي عضدالملک به عتبات (‌84ـ1283ه.ق.)، به کوشش حسن مرسلوند، مؤسّسه‌ي پژوهش و مطالعات فرهنگي، تهران.

131.   عکّاش، سمیر (1378)، تجلّی نظم جهانی و نشانه‌برداری از آن در معماری سنّتی اسلامی، ترجمه‌ی دکتر علی‌اکبر خان‌محمّدی، صفّه، ش 28، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، صص 61ـ48.

132.   علی‌آبادی، محمّد (1382)، شهر خداوند تصویری از ساختار معنایی آرمان شهر اسلامی، در مدرّس هنر، ش 3، دانشگاه تربیت مدرّس، تهران، صص 91ـ73.

133.   عمرانی، بهروز و اسمعیلی سنگری، حسین (1385)، بافت تاریخی شهر تبریز، سمیرا، تهران.

134.   غفّاری، علی (1379)، زواره نمادی از اسطورة کویر، دفتر پژوهشهای فرهنگی، تهران.

135.   ف‍اراب‍ی، ‌اب‍ون‍ص‍ر م‍ح‍م‍دب‍ن‌ م‍ح‍م‍د (1348)، ترجمه‌ی حسین خدیوجم، احصاء العلوم، ب‍ن‍ی‍اد ف‍ره‍ن‍گ‌ ای‍ران‌، تهران.

136.   فاروقی، فؤاد (1361)، سیری در سفرنامه­ها، مؤسّسه­ی مطبوعاتی عطایی، تهران.

137.   فتح ا... یف، شامیل سیف ا... اوغلی (1375)، ترجمه‌ی لیلا ربن‌شه و حسین سلطان‌زاده و بهرام قدیری، گونه‌شناسی معماری مساجد در جمهوری آذربایجان، دفتر پژوهشهای فرهنگی، تهران.

138.   فخّار تهرانی، فرهاد (1378)، مقدّمه‌ای بر پی‌سازی در معماری سنّتی ایران، مجموعه‌مقالات دومین کنگره‌ی تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ج4، سازمان میراث فرهنگی کشور، تهران، صص245ـ229.

139.   ـــــــ (1385)، مقابله‌ی پدرانمان با زمين لرزه در تبريز شيوه‌هاي تأمين ايمني ابنيه در برابر زلزله در معماري سنّتي شهر تبريز، دومين كنفرانس بين‌المللي مديريت جامع بحران در حوادث غيرمترقّبه طبيعي، تهران.

140.   فخر‌الملک (1372)، از حريم تا حرم ـ سفرنامه‌ي فخرالملک (اردلان) به عتبات 1304ه.ق.، سازمان اسناد ملّي ايران، به کوشش محمّدرضا عبّاسي، تهران.

141.   فرشاد، مهدی (1376)، تاریخ مهندسی در ایران، نشر بلخ وابسته به بنیاد نیشابور ، تهران، چ3.

142.   فلّاح‌فر، سعید (1388)، فرهنگ واژه‌های معماری سنّتی ایران، کاوش‌پرداز، تهران، و2.

143.   فلامکي، محمدمنصور (۱۳۷۴)، باز زنده‌سازي بناها و شهرهاي تاريخي، دانشگاه تهران، ت‍ه‍ران.

144.   فلچر، سر بنیستر (1388)، م‍ع‍م‍اری‌ اس‍لام‍ی‌، ترجمه‌ی سمانه قرایی، مقدّس، تهران.

145.   [قاسمی، وحید] (1386)، پنجره 1 ـ مجموعه گفتارهای اوّلین و دومین هم‌اندیشی مباحث معماری، گردآوری وحید قاسمی، موزه حمّام علی‌قلی آقا، سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری، اصفهان.

146.   قبادیان، وحید (1382)، معماری در دارالخلافه ناصری (سنت و تجدد در معماری معاصر تهران)، پشوتن، تهران.

147.   قزلباش، محمّدرضا و ابوضیاء، فرهاد (1364)، الفبای کالبد خانه‌ سنّتی یزد، سازمان برنامه و بودجه، تهران.

148.   قدیری، بهرام (1369)، احیای فرهنگ وقف با هدف تسهیل زندگی در مجتمعهای زیستی، در صفّه، ش1، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، صص43ـ36 .

149.   ـــــــ (¹1373)، آشنایی با استادکاران معماری سنّتی ایران ـ استاد محمّدرضا معماران بنام، در صفّه، ش 14ـ13، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، صص95ـ88.

150.   ـــــــ (²1373)، آشنایی با استادکاران معماری سنّتی ایران ـ استاد اسماعیل زهره، در صفّه، ش 16ـ15، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، صص81ـ72.

151.   ـــــــ (¹1376)، آشنایی با استادکاران معماری سنّتی ایران ـ استاد محمّد غلامعلی شعرباف، در صفّه، ش 24، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، صص111ـ92.

152.   ـــــــ (²1376)، وقفنامه‌ها یکی از اسناد معتبر در شناخت تاریخ معماری و شهرسازی ایران، در صفّه، ش 24، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، صص89ـ74.

153.   قمی، قاضی‌سعید (1378)، رموز صورت کعبه، ترجمه‌ی سیّد علی عمادی استرآبادی، رواق، ش3، تهران، صص 8ـ3.

154.   قیّومی، مهرداد (1378)، واژه‌های معماری در رساله‌ی معماریه، رواق، ش 2، تهران، صص 81ـ68 .

155.   ـــــــ (1385)، آموزش معماری در دوران پیش از مدرن بر مبنای رساله‌ی معماریه، صفّه، ش 42، تهران، صص 85ـ64 .

156.   ـــــــ (1388)، سخنی در منابع مکتوب تاریخ معماری ایران و شیوه جستجو در آن‌ها، در: گلستان هنر، ش15، تهران.

157.   کاراپتیان، کاراپت (1385)، خانه‌های ارامنه جلفای نو اصفهان، ت‍رج‍م‍ه‌‌ی مریم قاسمی سیچانی،‌ فرهنگستان هنر‌، ت‍ه‍ران.

158.   کاشانی، غیاث‌الدّین جمشید (1366)، ترجمه و تحشیه: سیّد علیرضا جذبی، رساله‌ طاق و ازج، سروش، تهران.

159.   عابدی، عقیل (1375)، معماری خانه کعبه و مسجد الحرام به روایت سفرنامه حکیم ناصرخسرو قبادیانی، مجموعه‌مقالات اوّلین کنگره‌ی تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ج 3، میراث فرهنگی کشور، تهران، صص 52ـ13.

160.   کریمیان، نادر (1375)، سیمای جغرافیای شهری در قرآن کریم، مجموعه‌مقالات اوّلین کنگره‌ی تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ج2، میراث فرهنگی کشور، تهران، صص 522ـ498.

161.   ک‍ری‍م‍ی‍ان‌، ع‍ل‍ی‌ (1380)، م‍ی‍رزارض‍ا م‍ه‍ن‍دس‌ب‍اش‍ی‌ از ن‍خ‍س‍ت‍ی‍ن‌ م‍ه‍ن‍دس‍ان‌ ای‍ران‍ی‌ در ع‍ص‍ر ق‍اج‍ار، در: گ‍ن‍ج‍ی‍ن‍ه‌ اس‍ن‍اد، ش44، تهران، صص 57ـ44.

162.   کسمایی، مرتضی (1376)، به یاد استاد پیرنیا، صفّه، ش 24، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، صص15ـ8 .

163.   کمپفر، انگلبرت (1363)، سفرنامه کمپفر، ترجمه‌ی کیکاووس جهانداری، خوارزمی، تهران، چ3.

164.   کوماراسوامی، آناندا (1377)، سخنی در حکمت هنر ایرانی، ترجمه‌ی مهرداد قیّومی، رواق، ش1، تهران، صص 7ـ11.

165.   ـــــــ (1378)، ماهیت هنر قرون وسطی، ترجمه­ی علاءالدین طباطبایی، در: رواق، ش2، تهران، صص 19ـ15.

166.    کونئو، پائولو (1377)، تاريخ شهرسازي جهان اسلام، ت‍رج‍م‍ه‌‌ی سعيد تيزقلم زنوزي،‌ سازمان عمران و بهسازي شهري‌، ت‍ه‍ران.

167.   کیانی، محمّدیوسف (1366)، م‍ع‍م‍اری‌ ای‍ران‌: دوره‌ اس‍لام‍ی‌، ج‍ه‍اد دان‍ش‍گ‍اه‍ی‌، تهران.

168.   ـــــــ (1379)، تاریخ هنر معماری ایران در دورة اسلامی، سمت، تهران، چ3.

169.   گالدیری، اوژینیو (1362)، عالیقاپو، ترجمه‌ی عبدا.. جبل‌عاملی، سازمان میراث فرهنگی کشور، تهران.

170.   ـــــــ (1370)، مسجد جامع اصفهان، ترجمه‌ی عبدا.. جبل‌عاملی، سازمان میراث فرهنگی کشور، اصفهان.

171.   گرابار، اولگ (1379)، شکل‌گیری هنر اسلامی، ترجمه‌ی مهرداد وحدتی دانشمند، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران.

172.   ـــــــ (1384)، هنر، معماری و قرآن، ترجمه‌ی حسن رضایی هفتادر، دوفصلنامه  اسلام‌پژوهی، تهران، صص 80ـ51.

173.   ـــــــ (1387)، نماد و نشانه در  تفسیر معماری اسلامی، ترجمه‌ی نیّر طهوری، گلستان هنر، ش9، تهران، صص 25-13.

174.   گروبه، ارنست و دیگران (1380)، معماری جهان اسلام، ویراسته‌ی جرج میشل، ترجمه‌ی یعقوب آژند، مولی، تهران.

175.    مینکه، گرنت (1384)، شیوه‌های ساخت بناهای گلین مقاوم در برابر زلزله، ترجمه‌ی ندا منصوری، ایکس‌ـ‌چنج کالچر‌ـ‌ساینس، تهران.

176.   گدار، آندره (1377)، هنر ایران، ت‍رج‍م‍ه‌ی‌ دکتر بهروز حبیبی،‌ دانشگاه ملّی ایران، ت‍ه‍ران، چ3. ‌

177.   گدار، آندره و گدار، یدا و سیرو، ماکسیم (1371)، آثار ایران، ترجمه‌ی ابوالحسنِ سروقد مقدّم، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، مشهد، چ2. *

178.   گنون، رنه (1381)، معانی نمادین گنبد، ترجمه‌ی فرزین فردانش، خیال، ش4، فرهنگستان هنر، تهران، صص 77ـ72.

179.   ـــــــ (1384)، سیطرة کمیت و علائم آخر زمان، ترجمه‌ی علیمحمد کاردان، نشر دانشگاهی، تهران، چ3.

180.   لباف خانیکی، رجبعلی و صابرمقدم، فرامرز (1385)، مساجد خراسان (از آغاز تا دوران معاصر)، سازمان میراث فرهنگی صنایع دستی و گردشگری، تهران.

181.   ماهوش، مریم (1384)، چگونگی پیدایش باور دینی در اثر معماری، مجموعه‌مقالات سومین کنگره‌ی تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ج 2، رسانه‌پرداز، تهران، صص 426ـ403 .

182.   م‍اه‍رال‍ن‍ق‍ش‌، م‍ح‍م‍ود (۱۳51)، اص‍ول‌ فنی س‍اخ‍ت‍م‍ان‌، ت‍ه‍ران‌.

183.   م‍اه‍رال‍ن‍ق‍ش‌، م‍ح‍م‍ود (۱۳61)، طرح‌ و اج‍رای‌ ن‍ق‍ش‌ در ک‍ارشیک‍اری‌ ایران‌: دوره‌ی‌ اس‍لامی‌، 5ج، م‍وزه‌ رض‍ا ع‍ب‍اسی، ت‍ه‍ران‌.

184.   م‍اه‍رال‍ن‍ق‍ش‌، م‍ح‍م‍ود (۱۳73)، آج‍ر و ن‍ق‍ش‌، محمود ماهرالنقش، ت‍ه‍ران‌.

185.   م‍اه‍رال‍ن‍ق‍ش‌، م‍ح‍م‍ود (۱۳۷۶)، م‍ع‍م‍اری‌ م‍س‍ج‍د حکیم، سروش، ت‍ه‍ران‌.

186.   م‍اه‍رال‍ن‍ق‍ش‌، م‍ح‍م‍ود (۱۳81)، م‍ی‍راث‌ آج‍رک‍اری‌ ایران، سروش، ت‍ه‍ران‌.

187.   م‍اه‍رال‍ن‍ق‍ش‌، م‍ح‍م‍ود (۱۳83)، طرح‌ و اج‍رای‌ ن‍ق‍ش‌ در ک‍ارشیک‍اری‌ ایران‌: دوره‌ی‌ اس‍لامی‌، 5ج، سروش، ت‍ه‍ران‌.

188.   م‍اه‍رال‍ن‍ق‍ش‌، م‍ح‍م‍ود (۱۳8۶)، م‍ع‍م‍اری‌ م‍س‍ج‍د سید اصفهان، محمود ماهرالنقش، ت‍ه‍ران‌.

189.   محمودی، مهناز (1388)، بادگیر نماد معماری ایران، یزدا، ت‍ه‍ران.

190.   مختاری، اسکندر (1387)، دومین سالنامه گزارش فعالیتهای مطالعاتی و اجرایی پروژه نجات‌بخشی میراث فرهنگی بم (ارگ)، رسانه­پرداز، تهران.

191.   مرتضی، هشام (1387)، اصول سنّتی ساخت و ساز در اسلام، ت‍رج‍م‍ه‌ی‌ ابوالفضل مشکینی و کیومرث حبیبی،‌ وزارت مسکن و شهرسازی، ت‍ه‍ران.

192.   [مرکز اسناد و تحقیقات معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی] (1375)، گنجنامه، زیر نظر کامبیز حاجی‌قاسمی، شرکت توسعه‌ی فضاهای فرهنگی و دانشگاه شهید بهشتی، تهران.

193.   مصطفوي، سیّد محمّدتقی (1350)، استمرار هنر معماري در ایران، یادبودجشن بزرگداشت دو هزار و پانصدمین سال شاهنشاهی ایران، تهران.

194.   مطهّری، مرتضی (1387)، خدمات مقابل اسلام و ایران، صدرا، تهران، چ36.

195.   [معاونت پژوهشی دانشگاه هنر] (1380)، مجموعه‌مقالات دومین همایش بین‌المللی معماری مسجد، دانشگاه هنر، تهران.

196.   معماریان، غلامحسین (1371)، آشنایی با معماری مسکونی ایرانی گونه شناسی برونگرا، دانشگاه علم و صنعت ایران، تهران.

197.   ـــــــ (1372)، دفتري از معماري کوير: سيري در معماري آب انبارهاي يزد، دانشگاه علم و صنعت ایران، تهران.

198.   ـــــــ (۱۳77)، نیارش سازه‌های طاقی، دانشگاه علم و صنعت ايران، ت‍ه‍ران‌.

199.   ـــــــ (1386)، سیری در مبانی نظری معماری، سروش دانش، تهران، چ2.

200.   ـــــــ (1387)، آشنایی با معماری مسکونی ایرانی گونه شناسی درونگرا، سروش دانش، تهران، چ5.

201.   ـــــــ (۱۳89)، مسجد جامع اصفهان، مرکز مطالعاتی و تحقیقاتی شهرسازی و معماری، ت‍ه‍ران‌.

202.   نعیما، غلامرضا (۱۳۷۶)، دزفول شهر آجر، س‍ازم‍ان‌ میراث‌ ف‍رهنگی ک‍ش‍ور، ت‍ه‍ران‌.

203.   مفتاح، عبدالعلی (1369)، نقدی بر خاطرات ممتحن‌الدوله، بی‌جا: بی‌نا، تهران؟ .

204.   مفید، حسین (1375)، تجلیات عرفانی در هندسه معماری گره بنّایی، مجموعه‌مقالات کنگره تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ج4، سازمان میراث فرهنگی کشور، تهران، صص 8ـ41.

205.   ـــــــ (1378)، به دنبال وجود ادراکی در فضاهای معماری، دومین کنگره‌ی تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ج1، سازمان میراث فرهنگی کشور، تهران، صص 62ـ51.

206.   مفید، حسین و رئیس‌زاده، مهناز (1385)، ماجرای معماری سنتی ایران در خاطرات استاد حسین لرزاده ـ از انقلاب تا انقلاب به انضمام منتخب اشعار، مولی، تهران.

207.   مک چنسی، آر. دی. (1377)، احداث اصفهان عبّاسی در متون صفوی، ترجمه‌ی مهرداد محمودزاده، رواق، ش 1، تهران، صص 93ـ67.

208.   ـــــــ (1378)، مستدرک مقاله‌ی احداث اصفهان عبّاسی، ترجمه‌ی مهرداد محمودزاده، رواق، ش 2، تهران، صص 67ـ66.

209.   ملکمیان، لینا (1380)، کلیساهای ارامنة ایران (از ایران چه می‌دانم؟/17)، دفتر پژوهشهای فرهنگی، تهران، چ2.

210.   مندگاری، کاظم (1378)، نقش رمز در تربیت معماران، مجموعه‌مقالات دومین کنگره‌ی تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ج 4، میراث فرهنگی کشور، تهران، صص 276ـ269.

211.   ـــــــ (1382)، بازنگری در مفهوم معماری اسلامی، در نشریه واحه، کانون فرهنگی قلم دانشگاه یزد، یزد، صص 7ـ1.

212.   منشی­باشی، محمّدعلی (1356)، سفرنامه­ رکن­الدوله به سرخس، در: سفرنامة رکن­الدّوله، بکوشش محمّد گلبن، سحر، تهران، صص 132ـ44.

213.   منصوری، فیروز (1372)، نگاهی نو به سفرنامه­ ناصر خسرو، چاپخش، تهران.

214.   مهدوی‌نژاد، محمّدجواد (1381)، هنر اسلامی در چالش مفاهیم معاصر و افق‌های جدید، هنرهای زیبا، ش 12، دانشگاه تهران، تهران، صص 32ـ23.

215.   مهریار، محمّد و دیگران (۱۳۷۸)، اس‍ن‍اد ت‍ص‍وی‍ری‌ ش‍ه‍ره‍ای‌ ای‍ران‍ی‌: دوره‌ ق‍اج‍ار، سازمان میراث فرهنگی و دانشگاه شهید بهشتی، تهران.

216.   ـــــــ (1383)، حکمت معماری اسلامی ـ جستجو در ژرف‌ساختهای معنوی معماری اسلامی ایران، هنرهای زیبا، ش 19، دانشگاه تهران، تهران، صص 66ـ57.

217.   م‍ه‍ندس‌، حاجی محمّد میرزا (۱۲۹۳ق.)، جغرافیای رودبار قصران [نسخه خطی]، بکتابت محمد‌علی تفرشی، در: کتابخانه‌ی ملّی ایران، به شماره بازیابی: ۵-۱۰۸۰۸.

218.   مهندس، محمّدحسین (1356)، نمائی از سرخس، در: سفرنامة رکن­الدّوله، بکوشش محمّد گلبن، سحر، تهران، صص 43ـ19.

219.   مهندس‌باشی، عباس‌خان (1318ق.)، حکم به میرزا عباس خان مهندس باشی [نسخه خطی]، در: کتابخانه‌ی ملّی ایران، به شماره بازیابی: ۹-۷۷۹.

220.   میردانش، سیّدمهدی (1386)، آشنایی با بناهای تاریخی،‌ مدرسه، ت‍ه‍ران، چ8.

221.   میرل‍طیفی، ‌ج‍لال‌ (1384)، ش‍ی‍وه‌ پ‍ارسی‌ و پ‍ارتی‌ و س‍ازه‌ه‍ای‌ طاقی‌، ق‍اضی، تهران.

222.   ناصرالدّين شاه قاجار (1363)، سفرنامه‌ي عتبات سال 1287ه.ق.، به کوشش ايرج افشار، فردوسي، تهران.

223.   نجیب اوغلو، گل‌رو (1377)، نقشه و طومار معماری در جهان اسلام، ترجمه‌ی مهرداد قیّومی، رواق، ش1، تهران، صص 66ـ47. *

224.   نجیب اوغلو، گل‌رو (1389)، هندسه و تزیین در معماری اسلامی (طومار توپکاپی)، ترجمه‌ی مهرداد قیّومی، روزنه، تهران، چ2.

225.   نتکین، آی.آی. (1382)، ژنوتیپ‌های فضایی در معماری شرق، رواق، ش6، تهران، صص 11ـ3.

226.   ندیمی، هادی (1386)، کلک دوست‌ـ‌ده مقاله در هنر و معماری، سازمان فرهنگی‌تفریحی شهرداری اصفهان، تهران.

227.   نصر، سیّدحسین (1375)، اهمّیت فضای خالی در هنر اسلامی، هنر و معنویت اسلامی، ترجمه‌ی رحیم قاسمیان، دفتر مطالعات دینی هنر، تهران، صص 186ـ179.

228.   ـــــــ (1383)، ترجمه­ی سعید دهقانی، سنّت عقلانی اسلامی در ایران، قصیده‌سرا، تهران.

229.   ـــــــ (1386)، تیتوس بورکهارت و ارزش معنوی هنر اسلامی، تدوین: امیر نصری، در: مبانی هنر اسلامی، حقیقت، تهران، صص 31ـ13.

230.   نصر، طاهره (1386)، از هنر و هنر اسلامی، نوید، شیراز.

231.   ـــــــ (1387)، جّستاری در شهرسازی و معماری زندیه، نوید، شیراز.

232.   نصیری انصاری، محمود (1350)، سیری در معماري ایران، هنرسرای عالی، تهران.

233.   نقره‌کار، عبدالحمید (1387)، درآمدی بر هویت اسلامی در معماری و شهرسازی، وزارت مسکن و شهرسازی، تهران.

234.   نقره‌کار، عبدالحمید (1375)، تحلیل ساختار هندسی و فضایی بیت‌ا...الحرام و تأثیر آن بر معماری و شهرسازی دوران اسلامی، مجموعه‌مقالات اوّلین کنگره‌ی تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ج 3، میراث فرهنگی کشور، تهران، صص 156ـ141.

235.   نقی‌زاده، محمّد (1378)، صفات شهر اسلامی در متون اسلامی، هنرهای زیبا، ش 4و5، دانشگاه تهران، تهران، صص 61ـ47.

236.   ـــــــ (1382)، جستاری در چیستی اسلامیت هنر و معماری ایران، در مدرّس هنر، ش 3، دانشگاه تربیت مدرّس، تهران، صص 119ـ111.

237.   ـــــــ (¹1384)، مبانی هنر دینی در فرهنگ اسلامی ـ مبانی و نظام فکری، ج1، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، تهران. صص 128ـ101.

238.   ـــــــ (²1384)، معماری و شهرسازی اسلامی (مبانی نظری)، راهیان، اصفهان.

239.   ـــــــ (1386)، ادراک زیبایی و هویت شهر در پرتو تفکّر اسلامی، شهرداری اصفهان، اصفهان.

240.   نقی‌زاده، محمّد و امین‌زاده، بهناز (1379)، رابطه‌ی معنا و صورت در تبیین مبانی هنر، هنرهای زیبا، ش8، دانشگاه تهران، تهران، صص 32ـ16.

241.   ـــــــ (1385)، مدخلی بر تبیین معنای معماری، در: مدرّس هنر، ش3، دانشگاه تربیت مدرّس، تهران، صص 95ـ81.

242.   نوایی، کامبیز (1378)، در جست و جوی معماری خودی، معماری و شهرسازی، ش50 و 51، تهران.

243.   ـــــــ (1382)، روايتي از معماري مسلمين: روزنه‌اي به باغ بهشت، مجموعه مقالات، مهر، 1366.

244.   وارن، جان (1387)، ترجمه‌ی مهرداد وحدتی، حفاظت سازه­های گلین، رسانه­پرداز، تهران.

245.   ویلبر، دونالد ن. (1365)، ترجمه‌ی عبدا... فریار، معماری ایران در دوره‌ی ایلخانان‌، علمی و فرهنگی، تهران، چ2.

246.   ـــــــ (1366)، معماران ـ استادکاران دوران اسلامی، ترجمه‌ی کرامت‌ا... افسر و محمّدیوسف کیانی، در م‍ع‍م‍اری‌ ای‍ران‌: دوره‌ اس‍لام‍ی‌، ج‍ه‍اد دان‍ش‍گ‍اه‍ی‌، تهران.

247.   ـــــــ (1384)، ترجمه‌ی مهین‌دخت صبا، باغهای ایران و کوشک‌های آن‌، علمی و فرهنگی، تهران، چ3.

248.   ویلبر، دونالد  لیزا گلمبک و رناتا هلد (1374)، ترجمه‌ی کرامت‌ا... افسر و محمّدیوسف کیانی، باغهای معماری تیموری در ایران و توران‌، سازمان میراث فرهنگی کشور، تهران.

249.   هادی‌زاده کاخکی، سعید (1385)، کبوترخانه در ایران (از ایران چه می‌دانم؟/71)، دفتر پژوهشهای فرهنگی، تهران.

250.   هردگ، کلاوس (1376)، واحد پژوهش و ترجمه‌ی بانیان، ساختار شکل در معماری ایران و ترکمنستان، بوم، تهران.

251.   هلد، رناتا (1378)، جستجوی تعریف هنر معماری در دوره‌ی اسلامی، ترجمه‌ی فرزین فردانش، رواق، ش 4، تهران، صص 34ـ25.

252.   همفر، اولکو (1386)، سفرنامه همفر، ترجمه‌ی دکتر محسن مؤیّدی، امیرکبیر، تهران.

253.   [هنرهای زیبا] (1376)، اعطای نخستین دکترای افتخاری در رشته معماری دانشگاه تهران به استاد محمدکریم پیرنیا، هنرهای زیبا، ش1، دانشگاه تهران، تهران، ص104.

254.   [هنرهای زیبا] (1377)، یادمان استاد عبدالکریم [!] پیرنیا، هنرهای زیبا، ش3، دانشگاه تهران، تهران.، صص7ـ6.

255.   هواگ، جان و مارتن، هانری (1386)، سبک‌شناسی هنر معماری در سرزمینهای اسلامی، ت‍رج‍م‍ه‌‌ی پرویز ورجاوند،‌ علمی و فرهنگی، تهران، چ5.

256.   ه‍ی‍ل‍ن‌ ب‍رن‍د، راب‍رت‌ (1377)، م‍ع‍م‍اری‌ اس‍لام‍ی‌: فرم عملکرد م‍ع‍ن‍ی، ت‍رج‍م‍ه‌‌ی ایرج اعتصام،‌ ش‍رک‍ت‌ پ‍ردازش‌ و ب‍رنام‍ه‌ری‍زی‌ ش‍ه‍ری‌، ت‍ه‍ران.

257.   ـــــــ (1383)، م‍ع‍م‍اری‌ اس‍لام‍ی‌: ش‍ک‍ل ک‍ارک‍رد م‍ع‍ن‍ی، ت‍رج‍م‍ه‌ی‌ ب‍اق‍ر آی‍ت‌ال‍ل‍ه‌زاده‌ ش‍ی‍رازی،‌ روزن‍ه‌، ت‍ه‍ران.

258.   هیوم، رابرت ا. (1382)، ادیان زندة جهان، ترجمه‌ی عبدالرحیم گواهی، قطره، تهران، چ12، و2.

 

|+| نوشته شده توسط محمود محمد هدایتی در یکشنبه سی و یکم اردیبهشت 1391  |

 منابع مربوط به مطالعات تاریخ معماری

بنا به درخواست مراجعه کنندگان به وبلاگ منابع مربوط به مطالعات تاریخ معماری درج می شود.

1.      آبادی (1375)، برای اسلامی کردن سیمای شهرها چه می‌توان کرد؟، نشریه‌ی آبادی، ش 22، تهران، صص 45ـ40.

2.      آزاد، میترا (1381)، معماری ایران در قلمرو آل بویه، کلیدر، تهران.

3.      ـــــــ (1384)، بررسی تحول بناهاي مذهبی دوره ساسانی به بناهاي مذهبی قرون اولیه اسلامی ایران، رساله‌ی دکتری رشته پژوهش هنر، به راهنمایی محمدرضا پورجعفر و مشاوره‌ی محمود طاووسی و سید علی اصغر میرفتاح، دانشگاه تربیت مدرّس، تهران.

4.      [آیت الله زاده شیرازی، باقر] (1387)، گردهمایی مکتب اصفهان ـ مجموعه مقالات معماری و شهرسازی، فرهنگستان هنر، تهران.

5.      ابن عربی، محی‌الدّین (1377)، در اسرار حج و کعبه، ترجمه‌ی محمّدرضا جوزی، رواق، ش1، تهران، صص 9ـ5.

6.      ابوالقاسمی، لطیف (1379)، هنجار شکلیابی معماری اسلامی ایران، به کوشش محمّدیوسف کیانی، در: م‍ع‍م‍اری‌ ای‍ران ـ دوره‌ اس‍لام‍ی‌، سمت، تهران، صص 394-378.

7.      ارژمند، محمود (¹1377)، رس‍ال‍ه‌ م‍ع‍م‍اری‍ه‌، رواق، ش1، تهران، صص 96ـ95.

8.      ـــــــ (²1377)، م‍ع‍رّف‍ی‌ رس‍ال‍ه‌ م‍ع‍ماری‍ه‌، ک‍ت‍اب‌ م‍اه‌ ه‍ن‍ر، ش4، تهران، صص10ـ1.

9.      ـــــــ (1378)، معماری ایران در سفرنامه‌ها: سفرنامه‌ی مادام دیو لافوا، رواق، ش2، تهران، صص 63ـ51.

10.  ـــــــ (1382)، سفرنامه کمپفر، رواق، ش6، تهران، صص 47ـ34.

11.  اردلان، نادر و لاله بختیار (1380)، حسّ وحدت، سنّت عرفانی در معماری ایرانی، ت‍رج‍م‍ه‌ی‌ حمید شاهرخ،‌ خاک، اصفهان.

12.  اديب‌الملک (1364)، سفرنامه‌ي اديب‌الملک به عتبات (دليل‌الزّائرين) 1273ه.ق.، به‌تصحيح مسعود گلزاري، دادجو، تهران.

13.       استرآبادی، علی و قیومی‌بیدهندی، مهرداد (1388) واژه‌نامه سه‌زبانه معماری اسلامی، مسجد مقدس جمکران، قم.

14.  استیرلن، هانری (1377)، اصفهان تصویر بهشت، ت‍رج‍م‍ه‌ی‌ جمشيد ارجمند،‌ فروزان روز، تهران.

15.  ـــــــ (1381)، ترجمه­ی نادر روزرخ، دائره‌المعارف معماری جهان، فرهنگان، تهران.

16.  افشار سیستانی، ایرج (1373)، یادگارهاي یزد، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی و خانۀ کتاب یزد، 2ج، تهران.

17.  ـــــــ (1377)، مقدّماتی درباره‌ی تاریخ معماری در ایران بر اساس متون فارسی، رواق، ش1، تهران، صص 45ـ41.

18.  ـــــــ (1378)، شهرآشوب پیشه‌های ساختمانی، رواق، ش4، تهران، صص 63ـ55.

19.  افندی، جعفر (1376)، رساله‌ی معماریه: متنی از سده یازدهم هجری، ترجمه‌ی انگلیسی هانری کربن، ترجمه‌ی مهرداد قیّومی بیدهندی، شرکت توسعه‌ی فضاهای فرهنگی شهرداری تهران، تهران.

20.  اکرمی، غلامرضا (1383)، سنّت ـ هنرـ معماری، ش 38، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، صص144ـ127.

21.  السعید، عصام و پارمان، عایشه (1387)، نقشهای هندسی در هنر اسلامی، ترجمه‌ی مسعود رجب نیا، سروش، تهران، چ3.

22.  امین‌زاده، بهناز و نقی‌زاده، محمّد (1381)، آرمانشهر اسلام: شهر عدالت، صفّه، ش 35، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، صص 31ـ20.

23.  انصاری، مجتبی (1367)، اصول طرّاحی معماری اسلامی و سنّتی، به راهنمایی مهندس علی مدن‌پور، پایان‌نامه‌ی کارشناسی ارشد مهندسی معماری، دانشگاه تربیت مدرّس، تهران.

24.  انصاری، مجتبی و رهبرنیا، زهرا (1383)، هنر اسلامی و زندگی امروز، در مجموعه مقالات گردهمایی پژوهشی هنر و زندگی، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، تهران، صص 137ـ125.

25.  او.بتس، اولکو (1382)، دو سند درباره معماران دوره عثمانی در مصر، ترجمه‌ی فرزین فردانش، رواق، ش 6، تهران، صص 20ـ12.

26.  اولیاء، محمّدرضا (1376)، واژه‌نامه‌‌ی معماری اسلامی، مجموعه‌مقالات اوّلین کنگره‌ی تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ج 5، میراث فرهنگی کشور، تهران، صص 322ـ287.

27.       اولیاء، محمّدرضا (1385)، اصطلاح‌شناسی معماری سنّتی ایران ـ به سوی روشی جایگزین در بازشناسی معماری (رساله‌ی دکتری)، به راهنمایی دکتر باقر آیت‌ا...زاده شیرازی، دانشگاه تهران‌ـ‌پردیس هنرهای زیبا، تهران.

28.  اولیا، محمّدرضا و قدیری، بهرام (1372)، آشنایی با استادکاران معماری سنّتی ایران ـ حاجی علی‌اکبر آخوند، در صفّه، ش 12ـ11، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، صص65ـ58.

29.  اهری، زهرا (1378)، عالم مثال و بیان فضایی آن در مکتب شهرسازی اصفهان، در: دومین کنگره‌ی تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ج1، سازمان میراث فرهنگی کشور، تهران، صص86ـ67.

30.  اهري، زهرا و حبيبي، سیّد محسن (۱۳80)، مکتب اصفهان در شهرسازي (زبانشناسي عناصر و فضاهاي شهري، واژگان و قواعد دستوري)، دانشگاه هنر، اصفهان. ‌

31.  ایبل، کریس (1378)، آموزش معماری در کشورهای در حال توسعه، ترجمه‌ی فرزین فردانش، رواق، ش 2، تهران، صص 50ـ39.

32.  ایمانی، نادیه (1386)، آیا معماری اسلامی می‌شود؟، مجموعه گفتارهای اوّلین و دومین هم‌اندیشی مباحث معماری، به کوشش وحید قاسمی، موزه حمّام علی‌قلی آقا، سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری، اصفهان، صص 54ـ43.

33.  باروکاند، ماریانه و بدنورتس، آخیم (1386)، معماری اسلامی در اندلس، ترجمه‌ی فائزه دینی، فرهنگستان هنر، تهران.

34.  باقری، اشرف السّادات (1384)، مأخذشناسی شهرهای قلمرو فرهنگی اسلام، صفّه، ش 41، تهران، صص 156ـ142.

35.  باقری، مهری (1385)، دین‌های ایران باستان، قطره، تهران.

36.  بزرگ‌نیا، زهره (1383)، معماران ایران از آغاز دوره اسلامی تا پایان دوره قاجار، سازمان میراث فرهنگی، تهران.

37.  بِزِنوال، رولان (1379)، ترجمه‌ی سیّد محسن حبیبی، فن‌آوری تاق در خاور کهن، ج1و2، سازمان میراث فرهنگی (پژوهشگاه)، تهران، چ 1.

38.  بلخاری قهی، حسن (1385)، قّوّه خیال در آراء و اندیشه‌های امام محمّد غزّالی ـ تأمّلی در مبانی نظری هنر اسلامی، هنرهای زیبا، ش 26، دانشگاه تهران، تهران، صص 12ـ5.

39.  بمات، نجم الدین، شهر اسلامی (1369)، ترجمه‌ی محمد حسین حلیمی و منیژه اسلامبولچی، وزارت فرهنگ وارشاد اسلامی، تهران.

40.  بمانيان، محمدرضا (1378)، مسكن از ديدگاه قرآن كريم، دومين جشنواره مهندسي ساختمان، وزارت مسكن و شهرسازي، تهران، صص61ـ60.

41.  ـــــــ (1382)، دين باوري و معماري مسلمين، مجموعه مقالات اوّلين همايش هنر اسلامي، دانشگاه تربیت مدرّس، صص80-71.

42.  ـــــــ (1386)، رهیافت‌هایی در تبیین معماري مسلمين، سازمان شهرداریها و دهیاریهای کشور، تهران.

43.  بورکهارت، تیتوس (1370)، ارزشهای جاودان در هنر اسلامی، در: جاودانگی و هنر، ترجمه‌ی سیّد محمّد آوینی، برگ، تهران، صص 26ـ13.

44.  ـــــــ (1376)، نقش کعبه در هنر اسلامی، در: مبانی هنر معنوی، ترجمه‌ی سیّد حسین نصر، حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی، تهران، صص 50ـ35. ^*

45.  ـــــــ (1381)، سهم هنرهای زیبا در تعلیم مسلمانان، ترجمه‌ی سیّد علاءالدّین طباطبایی، در: خیال، ش3، تهران، صص 33ـ22.

46.  ـــــــ (1386)، مبانی هنر اسلامی، ترجمه‌ی امیر نصری، حقیقت، تهران.

47.  بوزجانی، ابوالوفاء محمّد بن محمّد، (1384)، سیّد علیرضا جذبی، هندسه‌ی ایرانی‌ـ‌کاربرد هندسه در عمل، سروش، تهران، چ3.

48.  بهشتی، سیّدمحمّد (1375)، تأویل معماری مسجد با تأمّلی در مناسک حج ـ‌مسجد مکان معراج مؤمنین‌ـ، مجموعه‌مقالات اوّلین کنگره‌ی تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ج 4، میراث فرهنگی کشور، تهران، صص 40ـ11 .

49.  ـــــــ (1378)، نسبت ظاهر و باطن در معماری ایران، در: دومین کنگره‌ی تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ج2، سازمان میراث فرهنگی کشور، تهران، صص366ـ357.

50.       بهشتی، محمد و قیومی‌بیدهندی، مهرداد (1388) فرهنگ‌نامه معماری ایران در مراجع فارسی، ترجمه و نشر آثار هنری متن، تهران.

51.  ‌پائولزی، پیرو سن (1354)، تأثیر معماری گنبد سلطانیه در گنبد سانتا ماریا دل فیوره، سازمان حفاظت آثار باستانی، تهران.

52.  پاپادوپولو، آلکساندر (1368)، معماری اسلامی، ترجمه‌ی حشمت ا... جزنی، مرکز نشر فرهنگی رجاء، تهران.

53.  پازوکی طرودی، ناصر (1381)، آثار تاریخی فیروزکوه، میراث فرهنگی کشور، تهران.

54.  ـــــــ (1381)، آثار تاریخی دماوند، میراث فرهنگی کشور، تهران.

55.  پورنادری، حسین (1379)، شعرباف و آثارش، ج2: گره و کاربندی، میراث فرهنگی کشور، تهران.

56.       پوستین‌دوز، محمّدمهدی (1374)، معماری شناسی، گامی به سوی چگونگی معماری الهی

57.  پیرنیا، محمّدکریم (1368)، تدوین غلامحسین معماریان، شیوه‌های معماری ایرانی، هنر اسلامی، تهران.

58.  ـــــــ (1370)، گنبدهای ایران، به کوشش زهره بزرگمهری و دیگران، مجلّه‌ی اثر، ش20، میراث فرهنگی کشور، تهران.

59.  ـــــــ (1378)، تحقیق در معماری گذشته‌ی ایران، تدوین غلامحسین معماریان، دانشگاه علم و صنعت ایران، تهران.

60.  ـــــــ (1381)، مصالح ساختمانی آژند اندود آمود در بناهای کهن ایران، زهره بزرگمهری، میراث فرهنگی کشور، تهران.

61.  ـــــــ (1382)، تدوین غلامحسین معماریان، آشنایی با معماری اسلامی ایران، دانشگاه علم و صنعت ایران، تهران، چ7.

62.  ـــــــ (1386)، تدوین غلامحسین معماریان، سبک‌شناسی معماری ایرانی، سروش دانش، تهران، چ5.

63.  ـــــــ (1387)، تدوین و تألیف غلامحسین معماریان، معماری ایرانی، سروش دانش، تهران.

64.  پیرنیا، محمّدکریم و بزرگمهری، زهره (1385)، هندسه در معماری، سازمان میراث فرهنگی کشور، تهران، چ3.

65.  پوپ، آرتور آپهام (1388)، معماري ایران، ترجمه‌ی زهرا قاسم علی، سمیرا، تهران.

66.   تجویدي، علی اکبر (1350)، تداوم در معماري ایران، مجلّه‌ی هنر و مردم ، ش111، تهران.

67.  تکمیل همایون، ناصر (1376)، جایگاه اجتماعی و فرهنگی حرفه‌ی بنّایی و معماری در تاریخ ایران، مجموعه‌مقالات اوّلین کنگره‌ی تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ج 5، میراث فرهنگی کشور، تهران، صص 340ـ323 .

68.  توسّلی، محمود (1381)، ساخت شهر و معماری در اقلیم گرم و خشک ایران، پیام و پیوند نو، تهران، چ4.

69.  ـــــــ (1383)، هنر هندسه ـ پویایی اشکال، احجام کروی ابوالوفای بوزجانی، پیام و پیوند نو، تهران.

70.  تهامی، جواد (1384)، طهران قدیم، ابریشمی‌فر، تهران.

71.  تولّایی، نوین (1378)، عوامل مؤثّر بر توسعه و ویرانی شهرها از نظر ابن خلدون، صفّه، ش 28، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، صص15ـ4 .

72.  چنکوا، گالینا آناتولینا پوگا (1387)، شاهکارهای معماری آسیای میانه‌ ـ سده‌های چهاردهم و پانزدهم میلادی، ترجمه‌ی سیّد داوود طبایی، فرهنگستان هنر، تهران.

73.  حاجی ابراهیم زرگر، اکبر و ندیمی، حمید (1386)، راهنمای معماری مسجد، دید، تهران.

74.  حاجی قاسمی، کامبیز و نوایی، کامبیز (1377)، از خاک تا کیمیا، رواق، ش1، تهران، صص 40ـ29.

75.  حائری، محمّدرضا (1386)، قنات در ایران (از ایران چه می‌دانم؟/78)، دفتر پژوهشهای فرهنگی، تهران.

76.  حبیبی، سیّد محسن (1385)، شرح جریان‌های فکری معماری و شهرسازی در ایران معاصر ـ با تأکید بر دوره‌ی زمانی 1357ـ 1385، دفتر پژوهشهای فرهنگی، تهران.

77.  حسینی، سیّد بهشید (1378)، درک و فهم فضای قدسی آتشکده و آتشگاه در چهارچوب نظام شکل و معنا، دومین کنگره‌ی تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ج1، سازمان میراث فرهنگی کشور، تهران، 424ـ393.

78.  حصوری، علی (1385)، مبانی طرّاحی سنّتی در ایران ـ دفتر نخست، چشمه، تهران، چ2.

79.  حلّی، سیّد اکبر (1386)، عروس مساجد خاورمیانه، در شباک، ش2، انجمن علمی معماری دانشگاه کاشان، کاشان.

80.  حیدر، سیّد گلزار (1378)، آموزش در جهت معماری اسلامی، ترجمه‌ی فرزین فردانش، رواق، ش3، تهران، صص 44-35.

81.  خادم‌زاده، محمد حسن (1389)، معماری دوره آل مظفر یزد (ایلخانی و تیموری) با نگاهی به بناهای عصر اتابکان، با همکاری مجید علومی و الهه الوندیان، سازمان میراث فرهنگی، تهران.

82.  خامنه‌ای، سیّدعلی (1375)، ساخت و ساز شهرها باید براساس معماری اسلامی و ایرانی باشد، روزنامه‌ی ایران، ش455، 6شهریور1375، تهران، صص 1و2.

83.  خان‌محمّدی، علی‌اکبر (¹1371)، فتوّت‌نامه‌ی بنّایان، صفّه، ش 5، دانشکده‌ی معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی، تهران، صص15ـ10.

84.  ـــــــ (²1371)، شهرآشوبهای فارسی در باب بنّایان، صفّه، ش 8ـ7ـ6، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، صص51ـ46 .

85.  ـــــــ (¹1372)، منظومه‌ی اصفهانیه، صفّه، ش 10ـ9، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، صص7ـ2.

86.  ـــــــ (²1372)، افسانه‌ی سنمار، صفّه، ش 12ـ11، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، صص5ـ2.

87.  ـــــــ (1377)، خطوطی از علم‌الجمال (زیبایی شناسی) اسلامی به ویژه در بنای مسجد، صفّه، ش 26، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، صص73ـ68.

88.  خمینی، سید روح ا... (1360)، رسالة نوین ـ تحریرالوسیله، ترجمه و شرح عبدالکریم بی‌آزار شیرازی، انجام کتاب، تهران، چ4.

89.  خویی، حمیدرضا (1385)، در باب تجزیه و تحلیل و شرح آثار تاریخی، سومین کنگره‌ی تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ج4، رسانه‌پرداز، تهران، 39ـ29.

90.  دانشدوست، یعقوب (1385)، هسته‌های آغازین خانه، تداوم، گستره و دگرگونی‌های آن در معماری ایران، مجموعه‌مقالات سومین کنگره‌ی تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ج 4، رسانه‌پرداز، تهران، صص 28ـ9.

91.  دروویل، گاسپار (1388)، سفرنامه دروویل، ترجمه‌ی جواد محیی، نیک‌فرجام، تهران.

92.  دوتیه، ژان (1385)، معماری با خاک یا آینده­ی سنتی هزاران ساله، ترجمه‌ی محمّد احمدی‌نژاد، خاک، تهران.

93.  دهقان منشادی، غلامرضا (1384)، کتابشناسی گزیده توصیفی تیتوس بورکهارت، صفّه، ش40، تهران، صص 121ـ112.

94.  ذکاء، یحیا (1366)، استادکاران دوران اسلامی، به کوشش محمّدیوسف کیانی، در م‍ع‍م‍اری‌ ای‍ران‌: دوره‌ اس‍لام‍ی‌، ج‍ه‍اد دانش‍گ‍اه‍ی‌، تهران.

95.  ذوالفقارزاده، حسن (1384)، فقه و معماری ـ شیوه تعامل تفقه دینی و دانش معماری، به راهنمایی دکتر هادی ندیمی و مشاوره­ی حجة‌الاسلام سیّد محمّد مهدی میرباقری، دانشکده معماری و شهرسازی دانش‍گ‍اه‍ شهید بهشتی، تهران.

96.  رئیس‌زاده، مهناز (1375)، یادنامه‌ی سه نسل از معماران سنّتی معاصر ایران، مجموعه‌مقالات اوّلین کنگره‌ی تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ج 4، میراث فرهنگی کشور، تهران، صص 52ـ49 .

97.  رئ‍ی‍س‌زاده‌، م‍ه‍ن‍از و ح‍س‍ی‍ن‌ م‍ف‍ی‍د (1384) اح‍ی‍ای‌ ه‍ن‍ره‍ای‌ از ی‍اد رف‍ت‍ه‌: م‍ب‍ان‍ی‌ معماری س‍ن‍ت‍ی‌ در ای‍ران‌ به روای‍ت‌ استاد ح‍س‍ی‍ن‌ ل‍رزاده‌، مولی، تهران، چ2.

98.  ریاضی، محمّدرضا (1375)، صنف معمار در دوران اسلامی، مجموعه‌مقالات اوّلین کنگره‌ی تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ج 2، میراث فرهنگی کشور، تهران، صص 379ـ356 .

99.       رهنورد، زهرا (1378)، مقدّمه‌ای بر حکمت هنر اسلامی، هنرهای زیبا، ش 4و5، دانشگاه تهران، تهران، صص 31ـ22.

100.   ـــــــ (1385)، حکمت هنر اسلامی، سمت، تهران، چ4.

101.   زارعی، باب ا... (1377)، کتیبة کوفی مسجد جامع قزوین ـ معرّفی اجمالی خطوط کوفی و کاربرد آنها در گرافیک، وزرات فرهنگ و ارشاد اسلامی، تهران، چ2.

102.   زرگر، اکبر (1375)، جایگاه درس تاریخ در آموزش معماری، مجموعه‌مقالات اوّلین کنگره‌ی تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ج 4، میراث فرهنگی کشور، تهران، صص 66ـ53.

103.   زمانی‌فرد، علی (1378)، جایگاه مسجد جامع در شهرهای ایران بر اساس متون قرن چهارم هجری، رواق، ش 4، تهران، صص 93ـ69.

104.   ستوده، منوچهر (1366)، هنرمندان دوران اسلامی، به کوشش محمّدیوسف کیانی، در م‍ع‍م‍اری‌ ای‍ران‌: دوره‌ اس‍لام‍ی‌، ج‍ه‍اد دانشگاهی‌، تهران.

105.   سلطان‌زاده، حسین (1376)، تبریز‌ـ‌خشتی استوار در معماری ایران، دفتر پژوهشهای فرهنگی، تهران.

106.   ـــــــ (1377)، معماری و شهرسازی ایران به روایت شاهنامه فردوسی، دفتر پژوهشهای فرهنگی، تهران.

107.   ـــــــ (1386)، بازارهای ایرانی (از ایران چه می‌دانم؟/11)، دفتر پژوهشهای فرهنگی، تهران، چ4.

108.   سیفیان، محمّدکاظم (1376)¹، قالب و محتوی در معماری اسلامی، هنرهای زیبا، ش1، دانشگاه تهران، تهران، صص 63ـ60.

109.   ـــــــ (1376)²، اسراف و تبذیر در معماری، هنرهای زیبا، ش2، دانشگاه تهران، تهران، صص 60ـ58.

110.   ـــــــ (1377)، قاعده لاضرر و رعایت آن در اصول معماری و شهرسازی اسلامی، هنرهای زیبا، ش3، دانشگاه تهران، تهران، صص 77ـ73.

111.   شریعتی، علی (1357)، هنر در انتظار موعود، اسرار، تهران.

112.   شقاقی، میرزا مهدی خان (1362)، خاطرات ممتحن‌الدوله، بکوشش حسینقلی خانشقاقی، تهران، امیرکبیر.

113.   شکاری نیّری، جواد (1378)، ارزشهای اعتقادی و مفاهیم توحیدی در معماری اسلامی ایران، مجموعه‌مقالات دومین کنگره‌ی تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ج 4، سازمان میراث فرهنگی کشور، تهران، 396ـ367.

114.   شمس، صادق (1388)، واژه‌نامه سنتی معماری ایران، علم و دانش، تهران.

115.   شیخ‌الحکمایی، عمادالدّین و جعفریان، محمودرضا (1388)، کتابچة برآورد مخارج راه‌سازی مازندران از حسین‌قلی‌خان قاجار مهندس، در: گلستان هنر، ش15، تهران، صص 44ـ36.

116.   شیمل، آنماری (1378)، باغ ملکوت، ترجمه‌ی امید نیک‌فرجام، رواق، ش3، تهران، صص 33ـ21.

117.   صادقی پی، ناهید (1388)، تأملی در معماری سنتی، صفّه، ش 48، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، صص 16ـ7.

118.   صدری، مینا (1387)، صورت و معنا در هنر دینی، کتاب ماه (هنر)، ش ۱۲۵، تهران، صص ۶۸ - ۷۵.

119.   [صندوق احیاء و بهره‌برداری از بناها و اماکن تاریخی و فرهنگی] (1388)، آگاهینامه استادکاران گروه میراث فرهنگی، صندوق احیاء و بهره‌برداری از بناها و اماکن تاریخی و فرهنگی، تهران.

120.   ضیایی، نادر و میلانی، مهرداد (۱۳89)، آشنایی با معماری اسلامی، پر سیمرغ، مشهد.

121.   طاقی، زهرا و فخّار تهرانی، فرهاد (1376)، استاد پیرنیا از نگاهی دیگر، صفّه، ش24، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، صص73ـ52.

122.   طاهباز، منصوره (¹1383)، شکل مقدّس، صفّه، ش38، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، صص125ـ96.

123.   ـــــــ (²1383)، ردّ پای قداست در معماری اسلامی ایران، صفّه، ش39، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، صص124ـ103.

124.   ـــــــ (1384)، عوامل تفاوت بنیادی معماری اسلامی و معاصر ایران، مجموعه‌مقالات سومین کنگره‌ی تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ج1، رسانه‌پرداز، تهران، صص 288ـ260.

125.   طبسی، محسن (1379)، واژه‌های معماری در دیوان حافظ، رواق، ش 5، تهران، صص 94ـ75.

126.   ـــــــ (1381)، بازخوانی وقفنامه و بررسی کالبدی مرکز محلّه علیقلی آقا، صفّه، ش 35، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، صص 31ـ20.

127.   ـــــــ (1382)، نگاهی به کتاب معماری و شهرسازی ایران به روایت شاهنامه فردوسی، رواق، ش 6، تهران، صص 63ـ56.

128.   عبّاسی هرفته، محسن (1385)، مهریز سرزمین مهر و خشت (معرفی چهل بنا از بناهای تاریخی شهرستان مهریز)، نورگستر، قم.

129.   عبد‌الله‌زاده، محمد‌مهدی (1388)، معمار دوره‌ گذار : نگاهی به خاطرات ممتحن‌الدوله، در: گلستان هنر، ش15، تهران، صص 63ـ53.

130.   عضد‌الملک (1370)، سفرنامه‌ي عضدالملک به عتبات (‌84ـ1283ه.ق.)، به کوشش حسن مرسلوند، مؤسّسه‌ي پژوهش و مطالعات فرهنگي، تهران.

131.   عکّاش، سمیر (1378)، تجلّی نظم جهانی و نشانه‌برداری از آن در معماری سنّتی اسلامی، ترجمه‌ی دکتر علی‌اکبر خان‌محمّدی، صفّه، ش 28، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، صص 61ـ48.

132.   علی‌آبادی، محمّد (1382)، شهر خداوند تصویری از ساختار معنایی آرمان شهر اسلامی، در مدرّس هنر، ش 3، دانشگاه تربیت مدرّس، تهران، صص 91ـ73.

133.   عمرانی، بهروز و اسمعیلی سنگری، حسین (1385)، بافت تاریخی شهر تبریز، سمیرا، تهران.

134.   غفّاری، علی (1379)، زواره نمادی از اسطورة کویر، دفتر پژوهشهای فرهنگی، تهران.

135.   ف‍اراب‍ی، ‌اب‍ون‍ص‍ر م‍ح‍م‍دب‍ن‌ م‍ح‍م‍د (1348)، ترجمه‌ی حسین خدیوجم، احصاء العلوم، ب‍ن‍ی‍اد ف‍ره‍ن‍گ‌ ای‍ران‌، تهران.

136.   فاروقی، فؤاد (1361)، سیری در سفرنامه­ها، مؤسّسه­ی مطبوعاتی عطایی، تهران.

137.   فتح ا... یف، شامیل سیف ا... اوغلی (1375)، ترجمه‌ی لیلا ربن‌شه و حسین سلطان‌زاده و بهرام قدیری، گونه‌شناسی معماری مساجد در جمهوری آذربایجان، دفتر پژوهشهای فرهنگی، تهران.

138.   فخّار تهرانی، فرهاد (1378)، مقدّمه‌ای بر پی‌سازی در معماری سنّتی ایران، مجموعه‌مقالات دومین کنگره‌ی تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ج4، سازمان میراث فرهنگی کشور، تهران، صص245ـ229.

139.   ـــــــ (1385)، مقابله‌ی پدرانمان با زمين لرزه در تبريز شيوه‌هاي تأمين ايمني ابنيه در برابر زلزله در معماري سنّتي شهر تبريز، دومين كنفرانس بين‌المللي مديريت جامع بحران در حوادث غيرمترقّبه طبيعي، تهران.

140.   فخر‌الملک (1372)، از حريم تا حرم ـ سفرنامه‌ي فخرالملک (اردلان) به عتبات 1304ه.ق.، سازمان اسناد ملّي ايران، به کوشش محمّدرضا عبّاسي، تهران.

141.   فرشاد، مهدی (1376)، تاریخ مهندسی در ایران، نشر بلخ وابسته به بنیاد نیشابور ، تهران، چ3.

142.   فلّاح‌فر، سعید (1388)، فرهنگ واژه‌های معماری سنّتی ایران، کاوش‌پرداز، تهران، و2.

143.   فلامکي، محمدمنصور (۱۳۷۴)، باز زنده‌سازي بناها و شهرهاي تاريخي، دانشگاه تهران، ت‍ه‍ران.

144.   فلچر، سر بنیستر (1388)، م‍ع‍م‍اری‌ اس‍لام‍ی‌، ترجمه‌ی سمانه قرایی، مقدّس، تهران.

145.   [قاسمی، وحید] (1386)، پنجره 1 ـ مجموعه گفتارهای اوّلین و دومین هم‌اندیشی مباحث معماری، گردآوری وحید قاسمی، موزه حمّام علی‌قلی آقا، سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری، اصفهان.

146.   قبادیان، وحید (1382)، معماری در دارالخلافه ناصری (سنت و تجدد در معماری معاصر تهران)، پشوتن، تهران.

147.   قزلباش، محمّدرضا و ابوضیاء، فرهاد (1364)، الفبای کالبد خانه‌ سنّتی یزد، سازمان برنامه و بودجه، تهران.

148.   قدیری، بهرام (1369)، احیای فرهنگ وقف با هدف تسهیل زندگی در مجتمعهای زیستی، در صفّه، ش1، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، صص43ـ36 .

149.   ـــــــ (¹1373)، آشنایی با استادکاران معماری سنّتی ایران ـ استاد محمّدرضا معماران بنام، در صفّه، ش 14ـ13، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، صص95ـ88.

150.   ـــــــ (²1373)، آشنایی با استادکاران معماری سنّتی ایران ـ استاد اسماعیل زهره، در صفّه، ش 16ـ15، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، صص81ـ72.

151.   ـــــــ (¹1376)، آشنایی با استادکاران معماری سنّتی ایران ـ استاد محمّد غلامعلی شعرباف، در صفّه، ش 24، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، صص111ـ92.

152.   ـــــــ (²1376)، وقفنامه‌ها یکی از اسناد معتبر در شناخت تاریخ معماری و شهرسازی ایران، در صفّه، ش 24، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، صص89ـ74.

153.   قمی، قاضی‌سعید (1378)، رموز صورت کعبه، ترجمه‌ی سیّد علی عمادی استرآبادی، رواق، ش3، تهران، صص 8ـ3.

154.   قیّومی، مهرداد (1378)، واژه‌های معماری در رساله‌ی معماریه، رواق، ش 2، تهران، صص 81ـ68 .

155.   ـــــــ (1385)، آموزش معماری در دوران پیش از مدرن بر مبنای رساله‌ی معماریه، صفّه، ش 42، تهران، صص 85ـ64 .

156.   ـــــــ (1388)، سخنی در منابع مکتوب تاریخ معماری ایران و شیوه جستجو در آن‌ها، در: گلستان هنر، ش15، تهران.

157.   کاراپتیان، کاراپت (1385)، خانه‌های ارامنه جلفای نو اصفهان، ت‍رج‍م‍ه‌‌ی مریم قاسمی سیچانی،‌ فرهنگستان هنر‌، ت‍ه‍ران.

158.   کاشانی، غیاث‌الدّین جمشید (1366)، ترجمه و تحشیه: سیّد علیرضا جذبی، رساله‌ طاق و ازج، سروش، تهران.

159.   عابدی، عقیل (1375)، معماری خانه کعبه و مسجد الحرام به روایت سفرنامه حکیم ناصرخسرو قبادیانی، مجموعه‌مقالات اوّلین کنگره‌ی تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ج 3، میراث فرهنگی کشور، تهران، صص 52ـ13.

160.   کریمیان، نادر (1375)، سیمای جغرافیای شهری در قرآن کریم، مجموعه‌مقالات اوّلین کنگره‌ی تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ج2، میراث فرهنگی کشور، تهران، صص 522ـ498.

161.   ک‍ری‍م‍ی‍ان‌، ع‍ل‍ی‌ (1380)، م‍ی‍رزارض‍ا م‍ه‍ن‍دس‌ب‍اش‍ی‌ از ن‍خ‍س‍ت‍ی‍ن‌ م‍ه‍ن‍دس‍ان‌ ای‍ران‍ی‌ در ع‍ص‍ر ق‍اج‍ار، در: گ‍ن‍ج‍ی‍ن‍ه‌ اس‍ن‍اد، ش44، تهران، صص 57ـ44.

162.   کسمایی، مرتضی (1376)، به یاد استاد پیرنیا، صفّه، ش 24، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، صص15ـ8 .

163.   کمپفر، انگلبرت (1363)، سفرنامه کمپفر، ترجمه‌ی کیکاووس جهانداری، خوارزمی، تهران، چ3.

164.   کوماراسوامی، آناندا (1377)، سخنی در حکمت هنر ایرانی، ترجمه‌ی مهرداد قیّومی، رواق، ش1، تهران، صص 7ـ11.

165.   ـــــــ (1378)، ماهیت هنر قرون وسطی، ترجمه­ی علاءالدین طباطبایی، در: رواق، ش2، تهران، صص 19ـ15.

166.    کونئو، پائولو (1377)، تاريخ شهرسازي جهان اسلام، ت‍رج‍م‍ه‌‌ی سعيد تيزقلم زنوزي،‌ سازمان عمران و بهسازي شهري‌، ت‍ه‍ران.

167.   کیانی، محمّدیوسف (1366)، م‍ع‍م‍اری‌ ای‍ران‌: دوره‌ اس‍لام‍ی‌، ج‍ه‍اد دان‍ش‍گ‍اه‍ی‌، تهران.

168.   ـــــــ (1379)، تاریخ هنر معماری ایران در دورة اسلامی، سمت، تهران، چ3.

169.   گالدیری، اوژینیو (1362)، عالیقاپو، ترجمه‌ی عبدا.. جبل‌عاملی، سازمان میراث فرهنگی کشور، تهران.

170.   ـــــــ (1370)، مسجد جامع اصفهان، ترجمه‌ی عبدا.. جبل‌عاملی، سازمان میراث فرهنگی کشور، اصفهان.

171.   گرابار، اولگ (1379)، شکل‌گیری هنر اسلامی، ترجمه‌ی مهرداد وحدتی دانشمند، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران.

172.   ـــــــ (1384)، هنر، معماری و قرآن، ترجمه‌ی حسن رضایی هفتادر، دوفصلنامه  اسلام‌پژوهی، تهران، صص 80ـ51.

173.   ـــــــ (1387)، نماد و نشانه در  تفسیر معماری اسلامی، ترجمه‌ی نیّر طهوری، گلستان هنر، ش9، تهران، صص 25-13.

174.   گروبه، ارنست و دیگران (1380)، معماری جهان اسلام، ویراسته‌ی جرج میشل، ترجمه‌ی یعقوب آژند، مولی، تهران.

175.    مینکه، گرنت (1384)، شیوه‌های ساخت بناهای گلین مقاوم در برابر زلزله، ترجمه‌ی ندا منصوری، ایکس‌ـ‌چنج کالچر‌ـ‌ساینس، تهران.

176.   گدار، آندره (1377)، هنر ایران، ت‍رج‍م‍ه‌ی‌ دکتر بهروز حبیبی،‌ دانشگاه ملّی ایران، ت‍ه‍ران، چ3. ‌

177.   گدار، آندره و گدار، یدا و سیرو، ماکسیم (1371)، آثار ایران، ترجمه‌ی ابوالحسنِ سروقد مقدّم، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، مشهد، چ2. *

178.   گنون، رنه (1381)، معانی نمادین گنبد، ترجمه‌ی فرزین فردانش، خیال، ش4، فرهنگستان هنر، تهران، صص 77ـ72.

179.   ـــــــ (1384)، سیطرة کمیت و علائم آخر زمان، ترجمه‌ی علیمحمد کاردان، نشر دانشگاهی، تهران، چ3.

180.   لباف خانیکی، رجبعلی و صابرمقدم، فرامرز (1385)، مساجد خراسان (از آغاز تا دوران معاصر)، سازمان میراث فرهنگی صنایع دستی و گردشگری، تهران.

181.   ماهوش، مریم (1384)، چگونگی پیدایش باور دینی در اثر معماری، مجموعه‌مقالات سومین کنگره‌ی تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ج 2، رسانه‌پرداز، تهران، صص 426ـ403 .

182.   م‍اه‍رال‍ن‍ق‍ش‌، م‍ح‍م‍ود (۱۳51)، اص‍ول‌ فنی س‍اخ‍ت‍م‍ان‌، ت‍ه‍ران‌.

183.   م‍اه‍رال‍ن‍ق‍ش‌، م‍ح‍م‍ود (۱۳61)، طرح‌ و اج‍رای‌ ن‍ق‍ش‌ در ک‍ارشیک‍اری‌ ایران‌: دوره‌ی‌ اس‍لامی‌، 5ج، م‍وزه‌ رض‍ا ع‍ب‍اسی، ت‍ه‍ران‌.

184.   م‍اه‍رال‍ن‍ق‍ش‌، م‍ح‍م‍ود (۱۳73)، آج‍ر و ن‍ق‍ش‌، محمود ماهرالنقش، ت‍ه‍ران‌.

185.   م‍اه‍رال‍ن‍ق‍ش‌، م‍ح‍م‍ود (۱۳۷۶)، م‍ع‍م‍اری‌ م‍س‍ج‍د حکیم، سروش، ت‍ه‍ران‌.

186.   م‍اه‍رال‍ن‍ق‍ش‌، م‍ح‍م‍ود (۱۳81)، م‍ی‍راث‌ آج‍رک‍اری‌ ایران، سروش، ت‍ه‍ران‌.

187.   م‍اه‍رال‍ن‍ق‍ش‌، م‍ح‍م‍ود (۱۳83)، طرح‌ و اج‍رای‌ ن‍ق‍ش‌ در ک‍ارشیک‍اری‌ ایران‌: دوره‌ی‌ اس‍لامی‌، 5ج، سروش، ت‍ه‍ران‌.

188.   م‍اه‍رال‍ن‍ق‍ش‌، م‍ح‍م‍ود (۱۳8۶)، م‍ع‍م‍اری‌ م‍س‍ج‍د سید اصفهان، محمود ماهرالنقش، ت‍ه‍ران‌.

189.   محمودی، مهناز (1388)، بادگیر نماد معماری ایران، یزدا، ت‍ه‍ران.

190.   مختاری، اسکندر (1387)، دومین سالنامه گزارش فعالیتهای مطالعاتی و اجرایی پروژه نجات‌بخشی میراث فرهنگی بم (ارگ)، رسانه­پرداز، تهران.

191.   مرتضی، هشام (1387)، اصول سنّتی ساخت و ساز در اسلام، ت‍رج‍م‍ه‌ی‌ ابوالفضل مشکینی و کیومرث حبیبی،‌ وزارت مسکن و شهرسازی، ت‍ه‍ران.

192.   [مرکز اسناد و تحقیقات معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی] (1375)، گنجنامه، زیر نظر کامبیز حاجی‌قاسمی، شرکت توسعه‌ی فضاهای فرهنگی و دانشگاه شهید بهشتی، تهران.

193.   مصطفوي، سیّد محمّدتقی (1350)، استمرار هنر معماري در ایران، یادبودجشن بزرگداشت دو هزار و پانصدمین سال شاهنشاهی ایران، تهران.

194.   مطهّری، مرتضی (1387)، خدمات مقابل اسلام و ایران، صدرا، تهران، چ36.

195.   [معاونت پژوهشی دانشگاه هنر] (1380)، مجموعه‌مقالات دومین همایش بین‌المللی معماری مسجد، دانشگاه هنر، تهران.

196.   معماریان، غلامحسین (1371)، آشنایی با معماری مسکونی ایرانی گونه شناسی برونگرا، دانشگاه علم و صنعت ایران، تهران.

197.   ـــــــ (1372)، دفتري از معماري کوير: سيري در معماري آب انبارهاي يزد، دانشگاه علم و صنعت ایران، تهران.

198.   ـــــــ (۱۳77)، نیارش سازه‌های طاقی، دانشگاه علم و صنعت ايران، ت‍ه‍ران‌.

199.   ـــــــ (1386)، سیری در مبانی نظری معماری، سروش دانش، تهران، چ2.

200.   ـــــــ (1387)، آشنایی با معماری مسکونی ایرانی گونه شناسی درونگرا، سروش دانش، تهران، چ5.

201.   ـــــــ (۱۳89)، مسجد جامع اصفهان، مرکز مطالعاتی و تحقیقاتی شهرسازی و معماری، ت‍ه‍ران‌.

202.   نعیما، غلامرضا (۱۳۷۶)، دزفول شهر آجر، س‍ازم‍ان‌ میراث‌ ف‍رهنگی ک‍ش‍ور، ت‍ه‍ران‌.

203.   مفتاح، عبدالعلی (1369)، نقدی بر خاطرات ممتحن‌الدوله، بی‌جا: بی‌نا، تهران؟ .

204.   مفید، حسین (1375)، تجلیات عرفانی در هندسه معماری گره بنّایی، مجموعه‌مقالات کنگره تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ج4، سازمان میراث فرهنگی کشور، تهران، صص 8ـ41.

205.   ـــــــ (1378)، به دنبال وجود ادراکی در فضاهای معماری، دومین کنگره‌ی تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ج1، سازمان میراث فرهنگی کشور، تهران، صص 62ـ51.

206.   مفید، حسین و رئیس‌زاده، مهناز (1385)، ماجرای معماری سنتی ایران در خاطرات استاد حسین لرزاده ـ از انقلاب تا انقلاب به انضمام منتخب اشعار، مولی، تهران.

207.   مک چنسی، آر. دی. (1377)، احداث اصفهان عبّاسی در متون صفوی، ترجمه‌ی مهرداد محمودزاده، رواق، ش 1، تهران، صص 93ـ67.

208.   ـــــــ (1378)، مستدرک مقاله‌ی احداث اصفهان عبّاسی، ترجمه‌ی مهرداد محمودزاده، رواق، ش 2، تهران، صص 67ـ66.

209.   ملکمیان، لینا (1380)، کلیساهای ارامنة ایران (از ایران چه می‌دانم؟/17)، دفتر پژوهشهای فرهنگی، تهران، چ2.

210.   مندگاری، کاظم (1378)، نقش رمز در تربیت معماران، مجموعه‌مقالات دومین کنگره‌ی تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ج 4، میراث فرهنگی کشور، تهران، صص 276ـ269.

211.   ـــــــ (1382)، بازنگری در مفهوم معماری اسلامی، در نشریه واحه، کانون فرهنگی قلم دانشگاه یزد، یزد، صص 7ـ1.

212.   منشی­باشی، محمّدعلی (1356)، سفرنامه­ رکن­الدوله به سرخس، در: سفرنامة رکن­الدّوله، بکوشش محمّد گلبن، سحر، تهران، صص 132ـ44.

213.   منصوری، فیروز (1372)، نگاهی نو به سفرنامه­ ناصر خسرو، چاپخش، تهران.

214.   مهدوی‌نژاد، محمّدجواد (1381)، هنر اسلامی در چالش مفاهیم معاصر و افق‌های جدید، هنرهای زیبا، ش 12، دانشگاه تهران، تهران، صص 32ـ23.

215.   مهریار، محمّد و دیگران (۱۳۷۸)، اس‍ن‍اد ت‍ص‍وی‍ری‌ ش‍ه‍ره‍ای‌ ای‍ران‍ی‌: دوره‌ ق‍اج‍ار، سازمان میراث فرهنگی و دانشگاه شهید بهشتی، تهران.

216.   ـــــــ (1383)، حکمت معماری اسلامی ـ جستجو در ژرف‌ساختهای معنوی معماری اسلامی ایران، هنرهای زیبا، ش 19، دانشگاه تهران، تهران، صص 66ـ57.

217.   م‍ه‍ندس‌، حاجی محمّد میرزا (۱۲۹۳ق.)، جغرافیای رودبار قصران [نسخه خطی]، بکتابت محمد‌علی تفرشی، در: کتابخانه‌ی ملّی ایران، به شماره بازیابی: ۵-۱۰۸۰۸.

218.   مهندس، محمّدحسین (1356)، نمائی از سرخس، در: سفرنامة رکن­الدّوله، بکوشش محمّد گلبن، سحر، تهران، صص 43ـ19.

219.   مهندس‌باشی، عباس‌خان (1318ق.)، حکم به میرزا عباس خان مهندس باشی [نسخه خطی]، در: کتابخانه‌ی ملّی ایران، به شماره بازیابی: ۹-۷۷۹.

220.   میردانش، سیّدمهدی (1386)، آشنایی با بناهای تاریخی،‌ مدرسه، ت‍ه‍ران، چ8.

221.   میرل‍طیفی، ‌ج‍لال‌ (1384)، ش‍ی‍وه‌ پ‍ارسی‌ و پ‍ارتی‌ و س‍ازه‌ه‍ای‌ طاقی‌، ق‍اضی، تهران.

222.   ناصرالدّين شاه قاجار (1363)، سفرنامه‌ي عتبات سال 1287ه.ق.، به کوشش ايرج افشار، فردوسي، تهران.

223.   نجیب اوغلو، گل‌رو (1377)، نقشه و طومار معماری در جهان اسلام، ترجمه‌ی مهرداد قیّومی، رواق، ش1، تهران، صص 66ـ47. *

224.   نجیب اوغلو، گل‌رو (1389)، هندسه و تزیین در معماری اسلامی (طومار توپکاپی)، ترجمه‌ی مهرداد قیّومی، روزنه، تهران، چ2.

225.   نتکین، آی.آی. (1382)، ژنوتیپ‌های فضایی در معماری شرق، رواق، ش6، تهران، صص 11ـ3.

226.   ندیمی، هادی (1386)، کلک دوست‌ـ‌ده مقاله در هنر و معماری، سازمان فرهنگی‌تفریحی شهرداری اصفهان، تهران.

227.   نصر، سیّدحسین (1375)، اهمّیت فضای خالی در هنر اسلامی، هنر و معنویت اسلامی، ترجمه‌ی رحیم قاسمیان، دفتر مطالعات دینی هنر، تهران، صص 186ـ179.

228.   ـــــــ (1383)، ترجمه­ی سعید دهقانی، سنّت عقلانی اسلامی در ایران، قصیده‌سرا، تهران.

229.   ـــــــ (1386)، تیتوس بورکهارت و ارزش معنوی هنر اسلامی، تدوین: امیر نصری، در: مبانی هنر اسلامی، حقیقت، تهران، صص 31ـ13.

230.   نصر، طاهره (1386)، از هنر و هنر اسلامی، نوید، شیراز.

231.   ـــــــ (1387)، جّستاری در شهرسازی و معماری زندیه، نوید، شیراز.

232.   نصیری انصاری، محمود (1350)، سیری در معماري ایران، هنرسرای عالی، تهران.

233.   نقره‌کار، عبدالحمید (1387)، درآمدی بر هویت اسلامی در معماری و شهرسازی، وزارت مسکن و شهرسازی، تهران.

234.   نقره‌کار، عبدالحمید (1375)، تحلیل ساختار هندسی و فضایی بیت‌ا...الحرام و تأثیر آن بر معماری و شهرسازی دوران اسلامی، مجموعه‌مقالات اوّلین کنگره‌ی تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ج 3، میراث فرهنگی کشور، تهران، صص 156ـ141.

235.   نقی‌زاده، محمّد (1378)، صفات شهر اسلامی در متون اسلامی، هنرهای زیبا، ش 4و5، دانشگاه تهران، تهران، صص 61ـ47.

236.   ـــــــ (1382)، جستاری در چیستی اسلامیت هنر و معماری ایران، در مدرّس هنر، ش 3، دانشگاه تربیت مدرّس، تهران، صص 119ـ111.

237.   ـــــــ (¹1384)، مبانی هنر دینی در فرهنگ اسلامی ـ مبانی و نظام فکری، ج1، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، تهران. صص 128ـ101.

238.   ـــــــ (²1384)، معماری و شهرسازی اسلامی (مبانی نظری)، راهیان، اصفهان.

239.   ـــــــ (1386)، ادراک زیبایی و هویت شهر در پرتو تفکّر اسلامی، شهرداری اصفهان، اصفهان.

240.   نقی‌زاده، محمّد و امین‌زاده، بهناز (1379)، رابطه‌ی معنا و صورت در تبیین مبانی هنر، هنرهای زیبا، ش8، دانشگاه تهران، تهران، صص 32ـ16.

241.   ـــــــ (1385)، مدخلی بر تبیین معنای معماری، در: مدرّس هنر، ش3، دانشگاه تربیت مدرّس، تهران، صص 95ـ81.

242.   نوایی، کامبیز (1378)، در جست و جوی معماری خودی، معماری و شهرسازی، ش50 و 51، تهران.

243.   ـــــــ (1382)، روايتي از معماري مسلمين: روزنه‌اي به باغ بهشت، مجموعه مقالات، مهر، 1366.

244.   وارن، جان (1387)، ترجمه‌ی مهرداد وحدتی، حفاظت سازه­های گلین، رسانه­پرداز، تهران.

245.   ویلبر، دونالد ن. (1365)، ترجمه‌ی عبدا... فریار، معماری ایران در دوره‌ی ایلخانان‌، علمی و فرهنگی، تهران، چ2.

246.   ـــــــ (1366)، معماران ـ استادکاران دوران اسلامی، ترجمه‌ی کرامت‌ا... افسر و محمّدیوسف کیانی، در م‍ع‍م‍اری‌ ای‍ران‌: دوره‌ اس‍لام‍ی‌، ج‍ه‍اد دان‍ش‍گ‍اه‍ی‌، تهران.

247.   ـــــــ (1384)، ترجمه‌ی مهین‌دخت صبا، باغهای ایران و کوشک‌های آن‌، علمی و فرهنگی، تهران، چ3.

248.   ویلبر، دونالد  لیزا گلمبک و رناتا هلد (1374)، ترجمه‌ی کرامت‌ا... افسر و محمّدیوسف کیانی، باغهای معماری تیموری در ایران و توران‌، سازمان میراث فرهنگی کشور، تهران.

249.   هادی‌زاده کاخکی، سعید (1385)، کبوترخانه در ایران (از ایران چه می‌دانم؟/71)، دفتر پژوهشهای فرهنگی، تهران.

250.   هردگ، کلاوس (1376)، واحد پژوهش و ترجمه‌ی بانیان، ساختار شکل در معماری ایران و ترکمنستان، بوم، تهران.

251.   هلد، رناتا (1378)، جستجوی تعریف هنر معماری در دوره‌ی اسلامی، ترجمه‌ی فرزین فردانش، رواق، ش 4، تهران، صص 34ـ25.

252.   همفر، اولکو (1386)، سفرنامه همفر، ترجمه‌ی دکتر محسن مؤیّدی، امیرکبیر، تهران.

253.   [هنرهای زیبا] (1376)، اعطای نخستین دکترای افتخاری در رشته معماری دانشگاه تهران به استاد محمدکریم پیرنیا، هنرهای زیبا، ش1، دانشگاه تهران، تهران، ص104.

254.   [هنرهای زیبا] (1377)، یادمان استاد عبدالکریم [!] پیرنیا، هنرهای زیبا، ش3، دانشگاه تهران، تهران.، صص7ـ6.

255.   هواگ، جان و مارتن، هانری (1386)، سبک‌شناسی هنر معماری در سرزمینهای اسلامی، ت‍رج‍م‍ه‌‌ی پرویز ورجاوند،‌ علمی و فرهنگی، تهران، چ5.

256.   ه‍ی‍ل‍ن‌ ب‍رن‍د، راب‍رت‌ (1377)، م‍ع‍م‍اری‌ اس‍لام‍ی‌: فرم عملکرد م‍ع‍ن‍ی، ت‍رج‍م‍ه‌‌ی ایرج اعتصام،‌ ش‍رک‍ت‌ پ‍ردازش‌ و ب‍رنام‍ه‌ری‍زی‌ ش‍ه‍ری‌، ت‍ه‍ران.

257.   ـــــــ (1383)، م‍ع‍م‍اری‌ اس‍لام‍ی‌: ش‍ک‍ل ک‍ارک‍رد م‍ع‍ن‍ی، ت‍رج‍م‍ه‌ی‌ ب‍اق‍ر آی‍ت‌ال‍ل‍ه‌زاده‌ ش‍ی‍رازی،‌ روزن‍ه‌، ت‍ه‍ران.

258.   هیوم، رابرت ا. (1382)، ادیان زندة جهان، ترجمه‌ی عبدالرحیم گواهی، قطره، تهران، چ12، و2.

 

|+| نوشته شده توسط محمود محمد هدایتی در یکشنبه سی و یکم اردیبهشت 1391  |

 زنده‌یاد حسن احمد گیوی درگذشت

حسن احمد گیوی استاد رشته زبان و ادبیات فارسی و بزرگترین شاگرد بدیع‌الزمان فروزانفر صبح امروز در منزلش درگذشت.

کریم فیضی از شاگردان زنده‌یاد حسن احمد گیوی ضمن تائید این خبر به خبرنگار مهر گفت: مطابق هر هفته امروز هم با استاد در منزلش قرار داشتم که متاسفانه زمانی که به منزل ایشان رسیدم، متوجه شدم که حدود نیم ساعت قبل از دنیا رفته‌اند.

به گفته وی این استاد رشته زبان و ادبیات فارسی ساعت 9 صبح امروز در منزلش دار فانی را وداع گفته است.

زنده‌یاد حسن احمد گیوی از معروفترین و به قولی بزرگترین شاگردان استاد بدیع‌الزمان فروزانفر بوده که در سال‌های اخیر نیز ده‌ها عنوان کتاب در زمینه ادبیات فارسی و نیز ادبیات تطبیقی فارسی و ترکی به نگارش درآورده و آنها را به چاپ رسانده است.

زبان و نگارش فارسی، دستور ویرایش زبان فارسی و دستور زبان تطبیقی فارسی و ترکی از معروفترین کتاب‌های زنده‌یاد گیوی است.

او همچنین سال‌ها در تدوین لغتنامه دهخدا با این موسسه همکاری داشت و قریب 20 درصد از آنچه تاکنون از این دانشنامه منتشر شده، حاصل زحمات زنده‌یاد گیوی است. این استاد فقید زبان و ادبیات فارسی همچنین از استادان همکار حسن انوری در تدوین فرهنگ بزرگ سخن بوده است.

این استاد رشته زبان و ادبیات فارسی که به رعایت اخلاق حسنه در میان شاگردانش شهره بود، همواره از دانشجویانش در دانشگاه تهران و دیگر مراکز تحقیقاتی به عنوان فرزندان خود یاد می‌کرد؛ این عبارت که «من 70 هزار فرزند دارم» از استاد گیوی مشهور است.

|+| نوشته شده توسط محمود محمد هدایتی در سه شنبه بیست و ششم اردیبهشت 1391  |

 دهمین همایش بین المللی پیرغلامان حسینی و موسسه مطالعات و تدوین تاریخ اردبیل

دهمین همایش بین المللی پیرغلامان حسینی و موسسه مطالعات و تدوین تاریخ اردبیل

دهمین همایش بین المللی پیرغلامان حسینی طی روزهای 15 تا 17 آبان ماه در اردبیل برگزار می شود.

برای این منظور تدوین کتاب ((پیر غلامان حسینی اردبیل )) که مشتمل بر بیوگرافی 50نفر از پیر غلامان حسینی اردبیل می باشد کار تحقیق و پژوهش این مجموعه را موسسه مطالعات و تدوین تاریخ اردبیل انجام میدهد . تالیف این مجموعه برعهده محمود محمد هدایتی می باشد .

ابراهیم طاهری، دبیر دهمین کنگره بین‌المللی پیرغلامان کشور در دیدار با امام جمعه و استاندار اردبیل برای رایزنی برگزاری آبرومندانه کنگره پیرغلامان کشور در اردبیل، اظهار داشت: این همایش روزهای ( ۱۵ تا ۱۷ آبان ) سال جاری به میزبانی اردبیل برگزار می‌شود که امیدواریم با همراهی و همکاری مسئولان و صاحب نظران با ذوق و سلیقه این استان این کنگره پرشور و شکوه‌تر از دوره‌های قبل برگزار شود.
وی به تجربه ۹ دوره برگزاری کنگره پیرغلامان کشور اشاره کرد و افزود: در کنار مداحان جهان اسلام از مداحان پرآوازه کشورمان و استان اردبیل در این برنامه ملی و بین‌المللی بهره‌ها برده و بستر ارادت به آستان حضرت سیدالشهدا را به نمایش می‌گذاریم.

در این دیدار حجت‌الاسلام سید حسن عاملی، نماینده ولی فقیه در استان و امام جمعه اردبیل نیز نقش پیرغلامان را در تبیین و بیان بسیاری از ناگفته‌های واقعه عاشورا را خطیر توصیف کرد و گفت: اردبیل شهرت و آوازه جهانی و بین‌المللی در عزای حسینی دارد و ما این سرمایه عظیم انسانی و خودسازی را با هیچ سرمایه مادی و دنیوی عوض نمی‌کنیم.
حجت‌الاسلام عاملی افزود: از هر کوی و برزن این دیار نشانه‌ای از عشق به سیدالشهدا به گوش می‌رسد و این دیار از دیرباز به دارالارشاد و دارالامان حسینی و ابوالفضلی شهره است.
وی با قدردانی از همت و درایت مسئولان برگزاری کنگره پیرغلامان حسینی برای انتخاب شهر اردبیل به عنوان میزبان دهمین دوره برگزاری این برنامه، تصریح کرد:‌ این اقدام می‌تواند منزلت و مقام اردبیل را در صیانت از فرهنگ حسینی و دفاع از جایگاه اصیل خود نشان دهد.

|+| نوشته شده توسط محمود محمد هدایتی در دوشنبه بیست و پنجم اردیبهشت 1391  |

 دگرگونی زبان در آذربایجان(رحیم رئیس نیا)

دگرگونی زبان در آذربایجان(رحیم رئیس نیا)قسمت اول

در مورد نفوذ طوايف ترک زبان از طريق گذرگاه هاي قفقاز به آلباني و آذربايگان در سده هاي ميلادي، در فصل مربوط به مناسبات دولت ساساني با اقوام شرقي دراين مقاله سخن رفته است. از اطلاعات حاصل از منابع موجود چنين برمي آيد که اقوام مهاجم ترک بارها از گذرگاه هاي قفقاز گذشته، سرزمين هاي بين کوه هاي قفقاز و ارس را درنورديده و به آذربايگان نيز رسيده اند و اي بسا که در بعضي جاها رحل اقامت افکنده اند و گاهي نيز در برابر قدرت ساساني از در تسليم درآمده، با توافق مقامات ساساني در بخش هايي از آلباني و آذربايگان مسکن گزيده اند. در مواردي نيز به عنوان جنگاور مزدور به خدمت دولت ساساني درآمده اند و در بخش هاي مختلف کشور و از آن جمله آذربايجان که از نظر نظامي داراي حساسيت خاصي بود، ماندگار مي شده اند. بدين ترتيب زمينه براي انتشار زبان ترکي و رواج آن در بخش هايي از اين سرزمين فراهم مي آمد تا بعدها با تبديل زبان ترکي به زبان عمومي ارتباط طوايف مختلف السان و به هم پيوستن تدريجي اجتماعات طايفه اي ترک زبان و.... مقدمات غلبه زبان ترکي بر زبان ها و نيم زبانهاي رايج در آذربايجان آماده شود.

در اين باره که فرايند دگرگشت زبان مردم آذربايجان از چه تاريخي آغاز گرديده و در چه تاريخي به پايان رسيده، بين دانشمندان اختلافات عمده وجود دارد. بعضي چنان که پيش از اين نيز گذشت، بر آن هستند که بوميان اين سرزمين و يا بخشي از آنان ترکي زبان بوده اند و با اين که ريشه زبان ترکي در اين سامان در هزاره هاي پيش از ميلاد دويده است و اگر چنين نبود، آمدن هون ها و خزرها و طوايف ترک زبان ديگر در دوره ساساني و يا حتي آمدن غزها و قبچاق ها در دوره بعد از اسلام و به ويژه در روزگار سلجوقيان براي تغيير و ترکي گشتن زبان اين خطه کفايت نمي کرد. چه، نوآمدگان که در مقايسه با اهالي بومي اقليتي بيش نبوده اند، نمي توانسته اند زبان خود را به سرعت جايگزين زبان بومي نمايند. چنين فعل و انفعالاتي در صورتي امکان پذير مي شود که نوآمدگان با ساکنان پيشين از نقطه نظر منشاء و زبان – اگر هم کاملا يکي نباشند – نسبتا" نزديک باشند. تنها در اين صورت است که نوآمدگان مي توانند با اهالي بومي در هم جوشند1. اينان مي گويند که طوايف و قبايل ترک زباني که در دوره ساساني و سلجوقي به آذربايجان آمدند، در اين سرزمين به هم زبان هاي خود رخورد کردند. زکي وليدي طوغان نوشته است که اغوزها هنگامي که در سده 11 م. به آذربايجان رسيدند، خاطرات فتوحات اجداد خود در اين سرزمين را در داستان هاي حماسي که از ترکستان آورده بودند، حفظ کرده بودند. در يکي از روايت هاي آن ها که رشيدالدين فضل الله همداني نقل کرده، از اسکان ترکان باستاني در ناحيه اوجان [بستان آباد فعلي]، دشت هاي مغان و اران و کوه هايي در اطراف سبلان که نام هايشان به صورت هاي الاناره و اعدسوري نوشته شده و عموما" آلاتاق (آلاداغ) ناميده شده اند، سخن رفته است2.
تويق حاجيف که ديديم از باورداران به حضور قبايل ترک زبان در هزاره هاي پيش از ميلاد در آذربايجان است، آمدن طوايف ترک زبان سده هاي بعد از ميلاد را – در صورتي که ترک زباناني پيش از آن ها در آذربايجان سکونت نداشته اند – براي ترکي گشتن زبان اين سرزمين ناکافي مي شمارد و در اين باره چنين مي نويسد:
" معمولا" آمدن اقوام ترک زبان به آذربايجان و عموما" قفقاز و تأثير آن ها را بر شرايط اجتماعي – تاريخي اين سرزمين به دوره بعد از سده 5 م. نسبت مي دهند. نظز ابراز شده درباره همين مسئله غالبا" با اين نظر موافق است: سده هاي 12 – 11 م. دوره شکل گيري خلق آذربايجان است. اقوام ترک زبان که در سده هاي 7 – 6 م. (که بهتر است گفته شود از سده 5 م. ت. حاجيف) در اين جا مسکن گزيده بودند، با نفوذ توده هاي انبوه طوايف اغوز، سلجوق، قبچاق در سده هاي 11 – 10 م. اکثريت مي يابند. زبان عموم خلقي آذربايجان براساس شيوه هاي اغوز – سلجوق به تدريج تشکل مي يابد و زبان هاي اراني و آذري رايج در شمال و جنوب تحت الشعاع آن قرار گرفته، به تحليل مي روند.3
قبول چنين نظري از سوي غالب تاريخ نگاران ناشي از يک رشته علل عيني است که اهم آن ها به قرار زير مي باشد:
1 – يورش طوايف ترک زبان به صورت متشل به سوي غرب از سده 5 م. فزوني مي گيرد که اين هم با پيدايش دولت تور کوت ها(گؤک ترک ها) در آسياي ميانه ارتباط دارد.
2 – در پرتو اطلاعات تاريخي فراوان و کاملي که درباره ترکان از اين دوره باقي مانده است، امکان پديد آمدن تصوري بالنسبه روشن از ويژگي هاي زباني ترکان فراهم مي آيد.
3 – طوايف ترک زبان که از سده 5 م. به اراضي آذربايجان و آلباني آمده اند، در شکل گيري شرايط اجتماعي سياسي و تشکل وحدت قومي اين سامان مخصوصا" نقش فعال و تعيين کننده اي ايفا کرده اند.
اما از نظر دور نبايد داشت که تشکل خلق واحد و زبان عموم خلقي ترکي منشاء تنها حاصل فعاليت تاريخي – سياسي اقوام ترک زباني که در اين دوره به اين سامان آمده اند، نبوده است . با آمدن طوايف جدا از هم ترک زبان در طي سده هاي 6 – 5 م. به آإربايجان و به طور کلي به قفقاز، انجام يک امر تاريخي به چنين ابعادي امکان ناپذير بود. از سويي، بنا به اطلاعات موجود تاريخي، طوايف ترک زباني که در اين دوره مي آمدند، معمولا" مي رفتند و کم تر در جايي رحل اقامت مي افکندند. ناگفته نماند که مورد خزرها از اين نظر مستثني است. از سوي ديگر اينان با فواصل زماني زياد مي آمدند و اين فواصل تقريبا" در هر بار شروع مجدد فرايند را ايجاب مي کرد.
غير از موارد مذکور، لازم است به دو مورد ديگر نيز اشاره شود :
1 – طوايف ترک زباني که از هر چندگاه به اين سامان مي آمدند، معمولا" در اين جا با همديگر برخورد مي کردند و مي جنگيدند. گاهي طايفه اي از آن ها بر ضد طايفه اي ديگر با اهالي بومي همدست شده، در بيرون راندن آن ها همکاري مي کردند و سپس بوميان در فرصتي مناسب متفقان سابق خود را نيز از متصرفاتشان بيرون مي راندند.
2 – هر کدام از اقوام ترک زبان به زبان ويژه و اي بسا مستقل طايفه اي خود سخن مس گفتند، يعني که طوايف ترک زبان آمده به اين جا معمولا" به شاخه هاي مختلف ترک منسوب بوده اند.
اقوام کوچ نشين ترک زبان با اين آشفتگي و بي ثباتي حاکم بر اوضاع اجتماعي شان، از منحل کردن تشکل قومي و زباني مردم بومي برخوردار از سطح بالاي ترقي اقتصادي – اجتماعي – فرهنگي اين سامان ناتوان بوده اند4.
منظور اين است که بدون وجود زمينه اي از زبان ترکي در آذربايجان سده هاي پيش از ميلاد، طوايف و قبايل ترک زباني که در سده هاي بعدي به اين خطه آمدند قادر به عوض کردن زبان مردم اين جا و تحمل زبان خود به آن ها نبودند.
تيمور پيرهاشمي هم برآنشت که ترک زبان هاي امروزي ابتدا فارس يا داراي زبان ديگري نبوده اند که بعدا" ترک شده باشند. اين ها هم مثل آريايي ها و ديگران مردماني بوده اند که از هزاران سال پيش به اين طرف از جاهاي ديگر دنيا آمده و در اين منطقه سکني گزيده اند. بنابراين تغيير زبان به آن صورت که... چندين کرور مردم غير ترک، زبان خود را تغيير داده و ترک زبان شده اند، در بين نبوده است.... شايد اين فرض مقرون به واقعيت باشد که طبق معمول مهاجرت اقوام مختلف، مهاجرت اقوام ترک نيز ابتدا به حالت چادرنشين، سپس ساختن روستا و اقامت در آن و آخرالامر شهرنشين بوده است. وقتي سيل مهاجران ترک به طرف شهرها روانه گشتند، عده اي از مردمان بومي با ترک ها هم زيستي و اختلاط نموده، در ميان آن ها مستحيل گرديدند و گروهي در دهات مخصوص خود باقي مانده، زبان خود را حفظ کردند. ( مثل هرزندي ها و امثال آن ها) ولي قسمت اعظمشان در برابر سيل مهاجران به طرف غرب رفته، در شهرها و روستاهاي تازه اي اسکان پيدا کردند که احتمالا" کردهاي امروزي باماندگان آن ها هستند5.
البته تيمور پيرهاشمي به تغيير يافتن زبان ساکنان آذربايجان آذربايجان در نتيجه مهاجرت طوايف ترک زبان " از هزاران سال پيش به اين طرف" باور دارد و برآنست که از مردمان بومي بخشي از آن هايي که در اين سرزمين ماندند، در ميان آن هايي که آمده بودند، مستحيل گرديدند؛ يعني که زبان خود را از دست داده، به زبان نوآمدگان متکلم شدند و بخشي ديگر چون تات ها زبان خود را حفظ کردند. به عبارت ديگر از اين برداشت چنين برمي آيد که تغيير زباني در اين خطه صورت گرفته است؛ و اين امري استثنايي نيست، بلکه حادثه اي است قانونمند که نظايرش در جاهاي ديگر نيز بسيار و حتي در بعضي از جاها در طي سه هزار سال اخير بيش از يک بار اتفاق افتاده است. در اين مورد نظرهايي ابراز شده که جا دارد بعضي از آن ها در اين جا منعکس گردد:
ا . م. دياکونوف: " همه مي دانند که تقريبا" هيچ يک از اقوام خاور نزديک و ديگر نواحي اکنون به زباني که اسلاف بلافصلشان چندين هزار سال پيش بدان متکلم بودند، سخن نمي گويند. در مصر زبان باستان مصري جاي خود را به قبطي و سپس به يوناني و سرانجام به عربي داد و حال آنکه ساکنان آن سامان نه نابود گشتند و نه از ميهن خويش رانده شدند و بلاتغيير باقي ماندند. هم چنين در عراق نيز زبان هاي سومري و هوريتي به ترتيب جاي خود را به آشوري – بابلي (اکدي) و آرامي و عربي سپردند. در آسياي ميانه زبان هاي ايراني خوارزمي و سغدي و باکتريايي و پارتي به السنه ترکي ازبکان و قره قلپاقيان و ترکمنان تبديل شد. تعويض متشابهي در زبان هاي سرزمين ماد نيز صورت وقوع يافت.6
م . ع. فرزانه : پديده استقرار و اشاعه يک زبان در يک سرزمين به حساب از بين رفتن زبان قبلي ساکنان آن سرزمين و يا احيانا" تحليل يافتن آن در زبان جديد و از اين قبيل، مسئله اي است که در تاريخ کوچ و استيلا و اسکان اقوام و قبايل به کرات اتفاق افتاده و تاريخ سرزمين ها و ملل امروزي در ادوار مختلف و به خصوص در دوران مهاجرت هاي قومي و عشيرتي شاهد دگرگوني ها بوده اند . چيزي که در حدوث اين دگرگوني و تغيير و تبديل مهم است و آن چه که واقع گرايي تاريخي در اين رهگذر به ما مي آموزد، قبل از هر چيز پذيرفتن آن به عنوان يک واقعيت عيني تاريخي و بعد، در صورتي که بخواهيم و مدارک و مآخذ لازم را در اختيار داشته باشيم، تحقيق و بررسي اين اصل است که اين دگرگوني به چه شکل انجام پذيرفته و تأثير متقابل عناصر اين زبان ها، يعني زباني که از ميان برخاسته و زباني که جايگزين آن شده چگونه بوده است.7
ارانسکي هم به تغيير نقشه آسياي ميانه و ايران از لحاظ زبان هاي رايج در اين سرزمين ها توجه يافته، به نفوذ و توسعه قلمرو انتشار و گويش هاي ترکي به زيان زبان هاي ايراني در اين سرزمين ها اشاره کرده است. از اطلاعات موجود چنين برمي آيد که اکثريت قاطع ساکنان سرزمين هاي آسياي ميانه در هزاره اول ق.م. به زبان هاي ايراني سخن مي گفته اند. مدتي بعد توده هاي عظيم صحرانورد غالبا" ترک زبان در حرکت موج وار و هراز گاهي وادامه ياب خود، از خاور و شمال خاوري دشت هاي آسيا، اين سرزمين ها را درمي نوردند و در نتيجه فرمانرواي اتحاديه هاي طايفه اي و دولت هاي ترک زباني چون گؤک ترک ها و قراخانيان و سلاجقه و روي آوردن بخش هايي از طوايف و قبايل مهاجر به زندگي پا برجا و غير سيار و آميزش و اختلاط آن ها با بوميان، گويش هاي ترکي به تدريج بر گويش هاي محلي که ريشه ايراني داشتند، غلبه پيدا مي کنند. در بعضي جاها گويش محلي مدت ها در کنار زبان ترکي غالب به حيات خود ادامه مي دهد و بعضي اقوام دو زباني مي شوند. چنان که تات ها در آذربايجان غير از زبان تاتي به زبان ترکي نيز سخن مي گويند، اما دو زبانگي اگر چه ممکن است در بعضي نقاط کنار افتاده قرن ها دوام آورد، در هر صورت پديده اي است ناپايدار و زبان غالب معمولا" زبان مقاوم را سرانجام از ميدان بدر مي کند.
ارانسکي از تحقيقات خود به اين نتيجه رسيده است که در ظرف مدت قريب يک هزار و پانصد سال در سرزمين هاي وسيع آسياي ميانه و فلات ايران زبان هاي ايراني به شدت در مقابل السنه ترکي در تحت فشار قرار گرفته، عقب نشيني کرده اند. در نتيجه اين جريانات بخش مهمي از مردم ايراني قديمي ممالک مزبور (خوارزميان و سغديان و مردم ايراني زبان آذربايجان جنوبي) کلا" و يا بعضا" به زبان ترکي متکلم گشته اند.8
ارانسکي اين نکته را نيز خاطرنشان کرده است که "مع هذا نبايد پنداشت که در جريان برخورد و اختلاط زبان هاي ايراني با السنه ترکي، زبان هاي ايراني هميشه عقب نشسته و ترکي جاي آن ها را گرفته است. نتايج برخورد و اختلاط مربوط به شرايط و اوضاع و احوال تاريخي بوده است. و هر بار که شرايط مزبور به سود زبان هاي ايراني بوده، زبان هاي ترکي در مقابل آن ها عقب نشسته و مردم ترکي زبان به زبان هاي ايراني متکلم گشته اند."9به عنوانمثال قبايل نيمه صحرانشين ساکن چاراويماق، قزلباش و افراد ايل هزاره و ... که در نقاط مختلف افغانستان سکونت دارند، اگرچه تا چند قرن پيش به زبان ترکي تکلم مي کرده اند، اينک به زبان تاجيکي سخن مي گويند و غلزايي هاي ترک زبان نيز در حدود قرن 16 م. براثر برخورد و اختلاط، زبان پشتو را پذيرا شدند.10
ارانسکي درباره ترکي گشتن زبان مردم آذربايجان نيز چنين نظر داده است:
"در زمان سلجوقيان (قرن يازدهم و دوازدهم) قبايل ترکي زبان در نواحي شمال غربي فلات ايران و آذربايجان نيز پديد آمدند و جريان برخورد اختلاط زبان هاي ترکي با لهجه هاي محلي آذربايجان جنوبي آغاز گشت. شمار ساکنان ترکي زبان آذربايجان به تدريج افزوده شد. اين افزايش تاحدي به سبب ورود قبايل جديد ترکي زبان (که به خصوص در عهد هجوم مغول شديد بود) و قسمتي نيز به سبب انتقال مردم بومي به زبان ترکي وقوع يافت. قسمت اخير الذکر به تدريج دوزباني شد و بخش مهمي از آن در قرن هاي بعدي بالکل ترکي زبان (آذربايجاني ) گشت. اقليتي نيز با اين که سخن ترکي را پذيرفته و فرا گرفته، تاکنون هم در عين حال لهجه هاي قديم ايراني خويش را حفظ کرده اند (تات ها و طالش ها). جريان گرايش تدريجي به زبان ترکي اخيرا" در ميان قبايل کرد خراسان نيز مشاهده مي گردد."11
 ولي چنان که در فصل مربوط به برخورد اقوام شرقي با دولت ساساني ديديم، آمدن قبايل ترک زبان به آذربايجان از سده هاي پيش از ميلاد آغاز گرديده، بعد از آن ها به طور پياپي ادامه يافته است. در اين جا بعضي از اقوام ترک زبان – که از سده هاي نخستين ميلادي و يا واپسين سده هاي پيش از ميلاد در اين سوي کوه هاي قفقاز حضور يافته اند و بعضي از آن ها از ارس نيز گذشته و در آذربايجان تاخت و تاز و يا اقامت کرده اند، به طور خلاصه معرفي خواهند گرديد.
پيش از اين از بون ترک ها که ادعا شده است اسکندر مقدوني را در کرانه رود کر شکست داده اند، سخن رفت. به تحقيق گ.آ.مليکيشويلي اوراتوشناس و پژوهشگر تاريخ سده هاي باستان و ميانه گرجستان و سرزمين هاي مجاور آن، اين قوم جالب که در گرجستان شرقي و آلباني غربي مي زيسته، در منابع قديمي، گاه بون ترک، گاه هون، گاه خزر و گاهي هم قبچاق ناميده شده است. از اين نام هاي متعدد چنين برمي آيد که سخن از بون ترک هاي قديمي و قبايل هم زبان آن ها که بعدها به دنبال هم به اين اراضي سرازير شده اند، رفته است.12
گوکاسيان مي نويسد که نام هاي ساوير (سابير )ها و کنگر (کنگرلو )ها در آثار استرابن و پليني بزرگ که در سده 1 م. مي زيسته اند، آمده است. ديونيسوس پريگت، جغرافي نگار و شاعر يوناني هم که در سده 4م. يا حتي پيش از آن زيسته، نخستين دانشمندي است که هنگام شمردن طوايف ساکن کرانه هاي شمال غربي و غربي درياي کاسپي (خزر) از هون ها نيز نام برده است. طوايف ديگر عبارت بوده اند از سکاها، کاسپي ها، آلبان هاي جنگاور، کادوسي هاي ساکن مناطق کوهستاني و ماردها، گيرگان ها و تاپيرها. از همين اطلاعات مي توان استنباط کرد که اراضي بين کوه هاي قفقاز و رود ارس هنوز در سده 4 م. کاملا" ترکيزه نشده بوده است و غير از طوايف ترکي زبان، طوايف ديگري نيز که غالبشان به زبان ها و نيم زبان هاي قفقازي يا يافئي يا آسيايي تکلم مي کرده اند، در آْلباني سکونت داشته اند. موسي کالانکاتي، تاريخ نگار آلبان نيز شهادت داده است که هون ها با آلبان ها توسط مترجم صحبت مي کرده اند.13
و .اي.اصلانوف هم مثل و.گوکاسيان از منابع تاريخي چنين درآورده است که هون ها در سده 2 م. در اراضي آذربايجان [شمالي] سکونت داشته اند.14 اصلانوفدر عين حال بااستناد به منابع سرياني نوشته است که هون هاي ساکن آذربايجان چندان پرشمار و نيرومند و جنگاور بوده اند که ارمن ها وقتي برضد يزدگرد دوم (57 – 438 م.) قيام کردند، با آن ها متفق شدند و اگرچه در سال 451 م. مغلوب شدند، در زمان فيروز ساساني (84 –459م.)هون ها به تنهايي برضد دولت ساساني به جنگ برخاستند و به حاکميت دولت ساساني در قفقاز پايان دادند.15 اصلانوف اين نکته را نيز خاطرنشان کرده است که هون هاي ساکن قفقاز غير از دامداري، به کشاورزي و صنعتگري و تجارت پوست و نيز امور نظامي اشتغال داشته اند و در موارد زيادي با امپراطوري بيزانس بر ضد دولت ساساني متحد مي شده اند. گوکاسيان هم با استفاده از يادداشت هاي پروکوپيوس و اثري تحت عنوان تاريخ بيزانس نوشته است که در سال 531م. در ارتش ساساني يک نيروي 3000 نفري هون – ساويز خدمت مي کردند که در سال هاي بعد بر تعداد آن ها افزوده شد. قباد ساساني با آن ها جنگيد، اما کاري از پيش نبرد. سرانجام انوشيروان در سال 562 م. آن ها را به دشواري شکست داد و در حدود 10000 نفر از ايشان را به دشت هاي کر – ارس کوچاند.16
کنگرها يا کنگرلوها طايفه ترک زبان ديگري بودند که بعضي ها چنان که گذشت سابقه حضور آن ها در اين سوي کوه هاي قفقاز به سده نخستين ميلادي و به پيش از آمدن هون ها به اين سرزمين ها رسانده اند، اما بعضي ديگر بر آن هستند که اين طايفه از طوايف پچنک بوده و در ترکيب اتحاديه هون به آلباني آمده و اکثر افراد آن در اراضي نخجوان فعلي مسکن گزيده اند. اطلاعات موجود حضور آن ها را در سده 5م. در حوالي نخجوان تأييد مي کند. گوکاسيان با استفاده از منابع سرياني و ارمني نوشته است که کنگرها و نيز ساويرها در حدود سده هاي 6 – 5 م. به چنان قدرتي دست يافته بودند که دولت ساساني و بيزانس روي آن ها حساب مي کردند و هر کدام سعي بر آن داشتند که با جلب آن ها به سوي خود دست بالا را در مقابل دشمن داشته باشند. بنا به همين منابع و به دريافت پيگوسکايا، کنگرها به خطري جدي برضد دولت ساساني تبديل شده بودند و از اين رو انوشيروان در دهمين سال سلطنت خود، يعني در حدود سال 542 م. با کنگرها جنگيد.
در ارتباط با استقرار اتحاد طايفه اي کنگرها در اراضي نخجوان کوهي به نام کنگر داغي در بخش گوکاسيان جمهوري ارمنستان فعلي وجود دارد که به نظر و. گوکاسيان اکنون در حدود 15 قرن از نامگذاري آن مي گذرد. به نوشته لازارپارپي، تاريخ نگار ارمني سده 5 م. ، هنگامي که خلق هاي قفقاز جنوبي در سال 482 م. بر ضد ساسانيان متحدا" قيام کرده بودند، آرتش متفق آن ها در پاي کنگر داغي گرد آمده، چشم به راه هون ها بوده اند. اين کوه در زبان ارمني کانگاراتسلرن ناميده مي شود.17کنگرلوها بعدها در دوران صفوي، در ترکيب طايفه استاجلو، در حيات سياسي آذربايجان و ولايات ديگر ايران نقش فعالي ايفا کردند.
در مورد سابيرها پيش از اين به هنگام بحث درباره طوايف ترک زباني که در سده هاي پيش از ميلاد در اين سوي قفقاز حضور داشته اند، سخن رفت. اينک لازم به توضيح است که به استنباط زکي وليدي طوغان، تعداد 100 هزار خانوار – در حدود نيم ميليون نفر – از آن ها در اواسط نيمه اول سده 6 م. در اران و شيروان زندگي مي کرده اند و شهر قبله، که در نزديک شهر شامخور فعلي قرار داشته، مرکز حکومت آن ها بوده است. از آن جايي که سابيرها با خزران و بلغارها قاطي بوده اند و خزران از نظر شماره اکثريت داشته اند، طبري، آذربايجان و ملحقات آن را مملکت خزران ناميده است. انوشيروان بعد از تصرف سراسر قفقاز جنوبي، ضمن دادن اجازه اقامت در اين سرزمين به سابيرها، به عنوان اتباع دولت ساساني، تعداد کثيري از آن ها را به قسمت هاي ديگر ايران و از آن جمله آذربايجان کوچاند و در مقابل دسته هايي از ايراني ها را چنان که قبلا" به تفصيل بيان گرديده، به اين سامان منتقل کرد.18
طايفه ديگري که سابقه حضورش در قفقاز جنوبي تا نخستين سده هاي ميلادي و حتي تا واپسين سده هاي هزاره اول پيش از ميلاد رسانده مي شود، بارسيل ها(برسيل ها، باسيل ها، بارسلت ها) هستند که در رأس يک اتحاديه طايفه اي قرار داشته اند. نام اين طايفه احتمالا" از بارس و بارسيل که در ترکي به معني پلنگ و ببر مي باشد، گرفته شده است. بعضي از پژوهندگان نام بلنجر را با نام بارسيل مرتبط مي دانند. در تاريخ ارمنستان موسي خورني نام آن ها بارسولا آمده و زکي وليدي طوغان بر آن است که بارسولاها همان بر چال ها يا بورچالي ها بوده اند که هنگام يورش تازيان در داغستان سکونت داشته اند. هم اکنون بورچالي ها در ساحل راست رودخانه کر، در بخش وسطاي مسير آن زندگي مي کنند که گفته مي شود از بقاياي همان بارسيل ها بوده اند. افراد اين طايفه در سده هاي 5 – 4 م. در سواحل شمال غربي درياي خزر مي زيسته اند و در فاصله سده هاي 8 – 5 م. به سواحل رود کر در آلباني کوچيده اند و در داغستان و شمال آذربايجان به کشاورزي و دام پروري اشتغال داشته اند. بارسيل ها در خاقات خزر نقش مهمي داشته اند.19
گذار بعضي از طوايف و قبايل اقور نيز در سده هاي بعد از ميلاد به قفقاز جنوبي و آذربايجان افتاده است. اقورها يا اغورها در حقيقت برادران اغوزها بودند و در حدود سده 3 ق.م. از همديگر جدا شده، هر يک به سويي رفته اند و بنابراين بين زبان هاي اين دو شاخه بزرگ نزديکي چشمگيري وجود دارد. اقورها از طوايف وابسته به اتحاديه طايفه اي هون بودند که همراه آن ها و بعد از فروپاشي اتحاديه در سرزمين هاي شمالي و جنوبي قفقاز تاخت و تاز مي کردند. شعبه هاي زيادي از طايفه اقور جدا شده است که عمده ترين آن ها عبارتند از : بئش اغور (پنج اغور )، آلتي اغور (شش اغور)، دکوز اغور(نه اغور)، اتوز اغور(سي اغور)، ان اغور(ده اغور) و ساراقور(ساري – آق – اغور= زرد – سفيد – اغور ). در اين ميان دو طايفه اخير با آلباني و آذربايجان سر و کار حتمي داشته اند.
ساراقورها در حدود 68 – 466 م. به قفقاز جنوبي حمله کردند و در 488 م. نيز با ساسانيان جنگيدند.
ان اقورها بي گمان همان طايفه وغوندور است که موسي خورني از کوچيدنش در سده 2 م. به شمال ارمنستان سخن گفته است. خالاتيان احتمال داده است که وغوندورهاي مذکور در تاريخ ارمنستان موسي خورني همان طايفه اغ خندرهاي مذکور در جغرافياي ارمنستان [منتسب به موسي خورني] هستند. اينان را انغوندور ها و يا هونقوندورها نيز ناميده اند که قديمي ترين قبايل اغوز – اغور هستند که پايشان به قفقاز جنوبي رسيده است. در نيمه 2 سده 5 م. هم از اشغال شمال گرجستان به توسط ان اقورها که موسي کالانکاتي آن ها را هون اقور ناميده، سخن رفته است.
طايفه اي از ان قورها در اثر يغيشه، تاريخ نگار ارمني خايلندورک يا خايلنتورک و يا ايلنتورک ناميده شده اند. اما چنان که پيش از اين در فصل مربوط به مناسبات دولت ساساني و اقوام شرقي مذکور افتاد، مارکوارت و به پيروي از او زکي وليدي طوغان خايلندورک ها را همان آق هون ها دانسته اند. در هر صورت، اين طايفه ترک زبان در حيات سياسي – اجتماعي قفقاز نقش مهمي داشته است. جنگاوران اين طايفه در سال 452 م. به فرماندهي شاه خود، اران، لشکريان ساساني در آلباني را تارومار کردند و آن ها را از اين سرزمين بيرون راندند. به نوشته يغيشه، بالاساقان ( بالاساقون، بالاجاهون؟) تختگاه اران20در پايتاکاران، يعني منطقه ميل – مغان و به نظر طوغان، مغان جنوبي واقع بوده است. طوغان که تلفظ ارمني آن را بلاسقان و ترکي اش را بالاساقون نوشته، بر آن است که اين نام با نام شهر بالاساقون آسياي ميانه مطابق است.21
ان قورها و ساراقورها هر دو در ترکيب قومي بلغارها سهم عمده داشته اند. زکي وليدي طوغان دسته هاي وابسته به بلغارها، خزرها، آغاچري ها و سابيرها را که قديمي ترين عناصر ترک اروپاي شرقي به شمار مي آمدند، عمده ترين عناصر مسکن گزيده ترک زبان در آذربايجان مي داند. مار عباس کاتيتا، مورخ ارمني از آن ميان از بلغارها سخن رانده است که در حدود سال 120 ق.م.به قفقاز جنوبي سرازير شده، در حوالي قارص فرود آمده اند. موسي خورني ضمن نقل روايت مارعباس، به سکونت بلغارها در سال 460 م. در همان جا اشاره مي کند.22 زکي وليدي در جاي ديگر نيز کوچ بلغارها و واناندها – در سال هاي 27 – 149 ق . م. از حوضه رود اديل (ولگا) از طريق دربند به دشت هايي که امروزه قارص و پاسين ناميده مي شوند – را يکي از کوچ هاي قديمي ترکان به آسياي مقدم مي داند و تذکر مي دهد که واناندهاي خويشاوند بلغارها در داغستان، در منابع عربي ولندر يا ونند ناميده شده اند. نام ولايت قارص نيز تا زمان سلجوقيان واناند بوده است.23نام قارص هم احتمالا از کارساک که يکي از قبايل ترکان بلغار – واناند بوده، گرفته شده است. 24
موسي خورني به نقل از مارعباس، در بحث از اقدامات و تدابير واقارشاک، شاه ارمني از فرود آمدن او در مرغزارهاي مرزي شارا که متقدمين آن جا را آنپايت يا باسيان عليا مي ناميده اند، سخن مي گويد و خاطرنشان مي کند که اين محل بعدها "به واسطه مهاجرت ووندي، بهادر بلغار، که در آن حيطه سکونت گزيد، به نام او واناند ناميده شد."25موسي خورني در ذکر حوادث دوره سلطنت آرشاک اول، پسر واقاشاک مزبور هم مي نويسد که "در زمان او فتنه و آشوب هاي بزرگي در مناطق جبال قفقاز در سرزمين بلغارها ظهور کرد، در نتيجه بيشتر اهالي از آن سرزمين ها دور شده، به کشور ما [ارمنستان] آمده و مدت مديدي در جنوب کق در نواحي بارور و حاصلخيزي سکونت گزيدند."26
لازم به تذکر است که به دريافت زکي وليدي طوغان از اطلاعات موجود، بلغارها و خزرها در زمان اسکندر در خراسان سکونت داشته اند و سپس به حوضه اديل (ولگا) مهاجرت کرده اند. شايد هم بعضي از شاخه هاي آن ها پيش تر، همراه سماها به اين ناحيه آمده بوده اند. در هر صورت در داستان حماسي اغوز، بلغارها پيش از اغوزخان در حوضه اديل سکونت دارند و هم چون بوميان آنجا به شمار آمده اند.27
بدين ترتيب ملاحظه مي گردد که در بخش هاي مختلف قفقاز جنوبي و به ويژه آلباني و نيز در بعضي قسمت هاي آذربايجان طوايف و اتحاديه هاي طايفه اي ترک زبان در اواخر سده 5 و اوايل سده 6 م. پراکنده بوده اند. از سياهه زکريا رهتوز، تاريخ نگار سرياني که در اواسط سده 6 م. مي زيسته، و پيش از اين نيز از آن سخن رفته، آشکار مي گردد که در سده هاي 6 – 5 م. تنها در اراضي داغستان جنوبي و آذربايجان شمالي، طوايف و قبايلي از ساراقورها، بلغارها، خزرها، آق خزرها، ساويرها (سابيرها)، ان اغورها، بارسيل ها و ... زندگي مي کرده اند. در اين ميان به طوري که از اطلاعات مندرج در سطور گذشته برمي آيد، تکائف طوايف و قبايل ترک زبان در اراضي بين ارس و قفقاز خيلي بيشتر از اراضي گسترده در جنوب ارس بوده است.
نظر غالب در ميان دانشمندان آذربايجان شوروي اين است که فرايند تشکل خلق و زبان آذربايجاني براساس ترکي، پيش از سده هاي 12 – 11 م. به پايان رسيده است. واحد عادلوف با جمع بندي نظرات دانشمندان مزبور در اين باره چنين نوشته است:
"در سال هاي اخير، در بين کارهاي انجام گرفته درباره تاريخ زبان آذربايجاني، تحقيقات در پيرامون تاريخ پيش از کتابت اين زبان از جايگاه خاصي برخوردار بوده است. در اين تحقيقات درباره منشاء و تاريخ شکل گيري زبان آذربايجان يک سلسله نظريات جديد ارائه گرديده است. پيش از هر چيز غالب پژوهندگان (از پروفسورها ع.دميرچي زاده، م. شير عليف، ت. حاجيف، ف. زينالوف، از دکترهاي علوم زبان شناسي و. اصلانوف، و.گوکاسيان و ديگران)تز موجود درباره تشکل زبانمان در نتيجه آمدن توده هاي انبوه اغوزها در طي سده هاي 12-11 م.به آذربايجان را بي اساس مي شمارند و براي اثبات شروع تاريخ شکل گيري زباني که در سده هاي 14 – 13 م. نمونه هاي ادبي – بديعي عالي عرضه داشته، از قديم تر از سده هاي 12 – 11 م. يک سلسله دلايل قانع کننده ارائه مي دهند. مأخوذات داراي منشاء ترکي موجود در منابع مکتوب خلق هاي هم جوار ارمني و گرجي که بدون ترديد از سده دست کم اول ميلادي در اراضي قفقاز جنوبي مي زيسته اند، تنها در نتيجه ارتباط و تماس نزديک و مستمر با اقوام ترک زبان مي توانسته اند به اين زبان ها راه يابند.28غالب پژوهش هايي که محصول سال هاي اخير هستند، حکايت از آن دارند که زبان آذربايجاني در دوره آغاز کتابت، يعني در طي سده هاي 14 – 13 م. دست کم يک راه هزارساله تکوين و تکامل را از سر گذرانده بوده و به طور کلي تاريخ تشکل اين زبان از سده هاي نخستين ميلادي (سده هاي 5 – 4م.) آغاز گرديده و نهايتا" تا سده 7 م. به انجام رسيده است."29
در اين جا به آثاري از شير عليف و زينالوف که در آن ها به تاريخ تشکل زبان عموم خلقي ترکي منشاء آذربايجان اشاره اي شده باشد، دسترسي نيست، اما امکان نقل نظرهاي پژوهندگان ديگر مورد اشاره عادلوف از قول خودشان وجود دارد. از آن جايي که هر کدام از اين نظرها براساس دلايل و اسنادي ايراد گرديده و در عين حال تفاوت هايي هم با هم دارند، به نقل گاه کوتاه شده آن ها مبادرت مي شود:
و.اصلانوف: "به علت اين که آثار نوشته شده به زبان آذربايجاني در سده هاي پيش از سده 13 م. تا کنون به دست نيامده، و از آن جايي که در ادوار باستاني و اوايل سده هاي ميانه، خلق هاي داراي زبان هايي از نظر منشاء و نوع متفاوت با زبان آذربايجاني در اراضي آذربايجان و در ترکيب دولت ها و اتحاديه هاي طايفه اي و قبيله اي مستقل، زيسته اند، بعضي زبان شناسان و تاريخ دانان منشاء خلق و زبان آذربايجاني را به اغوزها و سلجوقيان که در سده هاي 12 – 11 م. به آذربايجان آمده اند، نسبت داده اند. در حالي که پاره اي فاکت هاي داخل زباني و خارج زباني غير علمي بودن چنين نظري را و نيز موجود بودن زبان آذربايجاني داخل در گروه زباني اغوز داراي سيستم زبان هاي ترکي و خلق متکلم به اين زبان را از زمان هاي قديم در اراضي آذربايجان به اثبات مي رسانند...."30
و. گوکاسيان مقاله بلند خود تحت عنوان "يادداشت هايي در پيرامون تاريخ تشکل زبان آذربايجاني" را با اين جملات به پايان آورده است:
"از مطالب تاريخي – زبان شناسي ارائه شده در بالا آشکارا ديده مي شود که زبان آذربايجاني از خيلي پيش از سده 11 م. موجود بوده است. زيرا که خصوصيات لهجه اي پديد آمده در سده هاي 7 – 5 م. هنوز در زبان آذربايجاني حفظ گرديده است. از اين رو تصادفي نيست که ما در سده هاي بعد از سده 11 م. هم عينا" به عناصر آوايي، لغوي و لغوي – دستوري ثبت شده در منابع سده هاي 10 – 5 م. قفقاز جنوبي برخورد مي کنيم. همه اين ها نظر مرا داير بر موجوديت زبان آذربايجاني به مثابه يک زبان عموم خلقي جاري در زبان مردم، دست کم در سده 7 م. به اثبات مي رسانند."31
در صفحات گذشته تا حدودي با وجوهي از نظريات توفيق حاجيف آشنايي حاصل شد. اينک نظر وي درباره تاريخ تشکل زبان ترکي آذربايجاني به انضمام استدلالهايش براي اثبات آن، البته با تصرفاتي نه در حدودي که به تحريف بينجامد:
به نظر ما تا سده هاي 11 – 10 م . و تا فرا رسيدن امواج طوايف اغوز – سلجوق، زبان ترکي الاصل آذربايجاني شکل گرفته بود. اين يک واقعيت تاريخي است که اغوز – قبچاق هايي که در سده هاي 11 – 10 م. به اين سرزمين آمدند، با خلق شکل گرفته آذربايجان مواجه و به محيط يک زبان شکل يافته وارد شدند و خواه ناخواه تحت الشعاع آن ها قرار گرفتند. جريان شکل يابي اين زبان هم که از قرن ها قبل آغاز گرديده بود، در سده هاي 9 – 8 م./3 – 2 ه. کامل شده بود.
اتحاد و در هم جوشي طوايف ترک زبان در آتروپاتن و آلباني، از زمان حاکميت ساسانيان و به ويژه از سده 5 م. آغاز مي گردد. اين طوايف از سويي در سايه زندگي در تحت حاکميت دولت ساساني به هم مي پيوندند و مناسباتشان توسعه پيدا مي کند، و از سوي ديگر در پرتو مبارزه متحد بر ضد دولت حاکم استيلاگر، بين اين طوايف علايق معنوي و نزديکي زيادي پديد مي آيد و منافع مشترک اقتصادي – جغرافيايي نيز همبستگي آن ها را تقويت مي کند. بديهي است که در چنين اوضاع و احوالي طوايف هم زبان و يا داراي زبان هاي خويشاوند بيشتر به هم نزديک مي شوند و در هم مي آميزند. به قول يکي از دانشمندان "به هنگام نيازهاي موقتي، بين طوايف خويشاوند پيوندهايي پديد مي آيد و با از ميان برخاستن اين نيازها، آن ها از يکديگر جدا مي شوند. در بعضي جاها نيز طوايفي که از هم جدا شده بودند، دوباره به هم مي پيوندند و اتحادشان استحکام و دوام بيشتري مي يابد و بدين گونه نخستين گام به سوي پيدايش ملت برداشته مي شود." بنابراين مبارزه متفق بر ضد حاکميت استيلاگر در اين دوره براي طوايف ساکن آذربايجان و به ويزه طوايف ترک زبان اين خطه، به يک نياز مهم تاريخي – اجتماعي، به يک عامل مهم سياسي تبديل مي شود.
دوره فتوحات اعراب و پيروزي آن ها زمينه را براي تسريع و تکميل فرايند شکل گيري زبان عموم خلقي در آذربايجان از جهات مختلف آماده مي کند. گفتني است که اگر تا دوره استيلاي اعراب، فرايند تشکل خلق و زبان واحد در آذربايجان آغاز نگرديده و جا نيفتاده بود، اين شکل گيري در همين دوره صورت ديگري به خود مي گرفت و زبان عربي در صورتي که زبان دولت و دين و ادب بود، به راحتي مي توانست زبان هاي متنوع طوايف و قبايل پراکنده و جدا از هم را از ميدان به در کند و همچنان که در مناطق زيادي از خاور ميانه و نزديک اتفاق افتاده، زبان عربي جايگزين زبان هاي محلي گردد. اما به جهت وجود خلق و زبان واحدي که شکل گيري اش آخرين مراحل خود را مي پيمود، چنين حادثه اي در اين سامان روي نداد که هيچ، حتي طوايف و قبايل عربي زباني هم که به اين جا کوچيده بودند، با گذشت زمان زبان شکل گرفته در اين جا را فرا گرفتند و زبان خود را فراموش کردند و زبان عربي در اين سامان از نوشتار به گفتار نرسيد.
در همين دوره، جريان نزديکي و وحدت اهالي آتروپاتن و آلباني نيز که از قرن ها پيش آغاز گرديده بود، سرعت بيشتري مي گيرد. عمده ترين لازمه اين وحدت، پديد آمدن يک زبان به مثابه واسطه ارتباط بود. در همين سده ها زبان هاي طايفه اي متعددي در بخش هاي شمالي و جنوبي آذربايجان رايج بودند که با گذشت زمان مغلوب عموم خلقي در حال شکل گيري مي شدند. موقعيت ممتاز تجارتي آذربايجان، به ويژه به جهت قرار گرفتن اين سرزمين بر سر راه هاي بازرگاني بين شرق و غرب، و شمال و جنوب، و پيشرفت مناسبات اقتصادي و فرهنگي بين ساکنان شمال و جنوب نيز وجود زباني را که وسيله ارتباط عمومي باشد، ايجاب مي کرد. مسلمان شدن مردمان شمال و جنوب و ايجاد وحدت ديني هم از سويي به شکل گيري زبان ارتباط عمومي کمک مي کند.
در چنين شرايط اجتماعي – فرهنگي و تاريخي – سياسي، زبان ترکي به مثابه يک وسيله ارتباط و پيوند عمومي خودنمايي مي کند. در اين جا سؤالي مطرح مي شود؛ و آن اين که، کدام عوامل تاريخي چنين وظيفه اي را نه به عهده زبان هاي ديگر، بلکه به عهده زبان ترکي گذاشت؟ اهم عوامل تعيين کننده مزبور به قرار زير است :
1 – طوايف ترک زبان در اين سرزمين از اکثريت برخوردار بودند.
2 – در سده هاي ميانه اتحاديه هايي دست مي يافتند و همين موقعيت برتر سياسي سهم و نقش طوايف ترک زبان را در حوادث سياسي و اجتماعي اين سامان بيشتر مي کرد.
3 – سهولت فراگيري زبان ترکي به جهت ويژگي هاي ساختاري آن و مخصوصا" التصاقي بودن اين زبان.

|+| نوشته شده توسط محمود محمد هدایتی در چهارشنبه بیستم اردیبهشت 1391  |